Youth Unemployment India: દેશમાં યુવાનોના શિક્ષણ, રોજગાર અને કૌશલ્ય તાલીમ સાથે જોડાયેલી સ્થિતિ અંગે સરકારી સર્વેક્ષણમાં મહત્વપૂર્ણ ચિત્ર સામે આવ્યું છે. 2025માં પ્રથમ વખત હાથ ધરાયેલા જિલ્લા સ્તરના આવર્તક શ્રમબળ સર્વેક્ષણ (PLFS) મુજબ દેશના આશરે 250 જિલ્લાઓમાં 15થી 29 વર્ષની વયના 25 ટકાથી વધુ યુવાનો એવા છે, જેઓ ન તો રોજગારમાં જોડાયેલા છે, ન શિક્ષણ મેળવી રહ્યા છે અને ન કોઈ પ્રકારની તાલીમ લઈ રહ્યા છે. આવા યુવાનોને NEET એટલે કે Not in Employment, Education or Training શ્રેણીમાં સામેલ કરવામાં આવે છે.
બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ સહિત અનેક રાજ્યોમાં સ્થિતિ ગંભીર
સાંખ્યિકી મંત્રાલયે 18 સપ્ટેમ્બરે સર્વેક્ષણના પરિણામો જાહેર કર્યા હતા. અહેવાલ મુજબ બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા, પંજાબ અને પશ્ચિમ બંગાળના આશરે બે તૃતીયાંશ જિલ્લાઓમાં 15થી 29 વર્ષની વયના ઓછામાં ઓછા એક ચતુર્થાંશ યુવાનો NEET શ્રેણીમાં છે. આ ઉપરાંત આંધ્ર પ્રદેશ, ઓડિશા, આસામ અને તેલંગાણાના આશરે અડધા જિલ્લાઓમાં પણ 25 ટકા યુવા વસ્તી NEET શ્રેણીમાં જોવા મળી છે.
આશરે 600 જિલ્લાઓનો સર્વેમાં સમાવેશ
મંત્રાલયના અહેવાલમાં મુખ્ય રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના આશરે 600 જિલ્લાઓને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં નજીક આવેલા એકથી વધુ જિલ્લાઓને જોડીને એક એકમ તરીકે પણ ગણવામાં આવ્યા છે. આ કારણે સર્વેના આંકડા જિલ્લા સ્તરે યુવાનોની રોજગાર અને શિક્ષણ સંબંધિત સ્થિતિનું વધુ વિસ્તૃત ચિત્ર રજૂ કરે છે.
કેટલાક જિલ્લાઓમાં NEET દર 10 ટકાથી પણ ઓછો
સર્વેમાં કેટલાક જિલ્લાઓ એવા પણ સામે આવ્યા છે જ્યાં NEET યુવાનોનું પ્રમાણ રાષ્ટ્રીય ચિંતાની સરખામણીએ ઓછું છે. આશરે 25 જિલ્લાઓમાં NEET યુવાનોનો હિસ્સો 10 ટકાથી નીચે નોંધાયો છે. તેમાં છત્તીસગઢના કબીરધામ, રાજનંદગાંવ અને ઉત્તર બસ્તર કાંકેર, હિમાચલ પ્રદેશનો ચંબા, કેરળનો એર્નાકુલમ અને મધ્ય પ્રદેશનો મંડલા સામેલ છે. અહેવાલ અનુસાર ઓડિશાના નબરંગપુર જિલ્લામાં NEET દર માત્ર 4.1 ટકા નોંધાયો હતો.
મહિલાઓમાં NEET દર વધુ હોવાની બાબત ચિંતાજનક
સર્વેનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું યુવા મહિલાઓ સાથે જોડાયેલું છે. સર્વે કરવામાં આવેલા કુલ જિલ્લાઓમાંથી આશરે ત્રણ ચતુર્થાંશ જિલ્લાઓમાં યુવા મહિલાઓનો NEET દર 25 ટકાથી વધુ હતો. આ સ્થિતિ પાછળ ઘરકામ, બાળકો અને પરિવારની સંભાળ જેવી વેતનવિહોણી જવાબદારીઓ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. યોગ્ય રોજગાર ઉપલબ્ધ ન હોવાને કારણે નોકરી શોધવાનું છોડી દેવી પણ એક કારણ બની શકે છે.
NEETનો અર્થ માત્ર બેરોજગારી નથી
NEET શ્રેણીમાં આવતી દરેક વ્યક્તિને સીધી રીતે બેરોજગાર ગણાવી શકાય નહીં. આ શ્રેણીમાં એવા લોકોનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે જેઓ શિક્ષણ સંસ્થામાં નોંધાયેલા નથી અને શ્રમબળમાં પણ સક્રિય નથી. તેમાં ઘરકામ અથવા સંભાળની જવાબદારી નિભાવતા લોકો ઉપરાંત પરીક્ષાની તૈયારી કરતા અથવા રોજગાર માટે સક્રિય પ્રયાસ ન કરતા યુવાનોનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે.
નીતિ આયોગના અહેવાલમાં પણ 8.7 કરોડ યુવાનોનો ઉલ્લેખ
યુવાનોની આ સ્થિતિ અગાઉ નીતિ આયોગના અહેવાલમાં પણ સામે આવી હતી. ‘Reimagining Skilling for Viksit Bharat@2047’ નામના અહેવાલમાં 2021ના National Sample Surveyના 78મા રાઉન્ડના આંકડાઓના આધારે જણાવાયું હતું કે દેશમાં 15થી 29 વર્ષની વયના આશરે 8.7 કરોડ યુવાનો ન તો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે, ન કામ કરી રહ્યા છે અને ન તાલીમ લઈ રહ્યા છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકારે બાદમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ તમામ લોકોને મોટા ભાગે બેરોજગાર તરીકે ગણવા યોગ્ય નથી.
બેરોજગારી અંગે અન્ય અહેવાલમાં પણ ચિંતા
માર્ચ 2026માં અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીના ‘State of Working India 2026’ અહેવાલમાં પણ યુવા રોજગાર અંગે મહત્વપૂર્ણ આંકડા રજૂ થયા હતા. અહેવાલ મુજબ 15થી 25 વર્ષની વયના આશરે 40 ટકા યુવાનો બેરોજગાર હતા. તેમાં વધુમાં જણાવાયું હતું કે સ્નાતક યુવાનોમાંથી માત્ર આશરે 7 ટકા જ એક વર્ષની અંદર કાયમી વેતનવાળી નોકરી મેળવી શક્યા હતા.
યુવાનો માટે શિક્ષણ, કૌશલ્ય અને રોજગારનો પડકાર
PLFSના જિલ્લા સ્તરના આ આંકડા દર્શાવે છે કે યુવાનોની સ્થિતિ દેશના તમામ વિસ્તારોમાં એકસરખી નથી. કેટલાક જિલ્લાઓમાં NEET દર ઓછો છે, જ્યારે અનેક જિલ્લાઓમાં તે 25 ટકાથી ઉપર છે. ખાસ કરીને યુવા મહિલાઓમાં ઊંચો NEET દર શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ, રોજગારની ઉપલબ્ધતા અને ઘરેલુ જવાબદારીઓ વચ્ચેના સંબંધ અંગે નીતિ ઘડવૈયાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. યુવા વસ્તીને શિક્ષણ અને તાલીમ સાથે જોડીને ઉત્પાદક રોજગાર સુધી પહોંચાડવો આગામી સમયમાં ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની શકે છે.
