Lalan Singh Statement: કેન્દ્રીય મંત્રી રાજીવ રંજન સિંહ ઉર્ફે લલન સિંહના એક નિવેદનથી દેશમાં નવો રાજકીય વિવાદ શરૂ થયો છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભાર્થીઓને ચુકવણી કરવા માટે આધાર કાર્ડને બદલે બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણ અને વોટર ID કાર્ડના EPIC નંબરનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ નિવેદન બાદ કોંગ્રેસ અને ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી)એ સરકારની દરખાસ્ત સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે.
વિપક્ષનું કહેવું છે કે દેશમાં ચૂંટણી પંચના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દરમિયાન કરોડો લોકોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર થવાનો વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં સરકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટે વોટર ID જરૂરી બનાવવામાં આવે તો ગરીબો અને વંચિત સમુદાયોની મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે.
કોંગ્રેસના નેતા પવન ખેડાએ આ મુદ્દે સરકારને ઘેરતાં કહ્યું કે પહેલાં લોકો પાસેથી મતદાનનો અધિકાર છીનવવામાં આવી રહ્યો છે અને હવે તેમને સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભથી પણ દૂર રાખવાની તૈયારી થઈ રહી છે.
લલન સિંહે શું જાહેરાત કરી હતી?
કેન્દ્રીય પંચાયતી રાજ, મત્સ્યપાલન, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રી લલન સિંહે 30 ઓક્ટોબરે પંચાયતી રાજ મંત્રાલયની રાષ્ટ્રીય કાર્યશાળા ‘પીપલ્સ પ્લાન કેમ્પેઇન 2026-27’માં આ નિવેદન આપ્યું હતું.
તેમણે કહ્યું હતું કે હવે સરકારી યોજનાઓના લાભાર્થીઓને ચુકવણી કરવા માટે આધાર કાર્ડને ઓળખનો આધાર બનાવવામાં નહીં આવે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, આધાર કાર્ડ બનાવવાનાં કેન્દ્રો દરેક વિસ્તારમાં ઉપલબ્ધ છે અને માત્ર પાંચ મિનિટમાં આધાર કાર્ડ બનાવી શકાય છે. જોકે, તેમણે નવી વ્યવસ્થા હેઠળ બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણ અને વોટર IDના EPIC નંબરથી લાભાર્થીઓની ઓળખ કરવાની વાત કરી હતી.
મંત્રી સ્પષ્ટ કરી શક્યા નહોતા કે આ વ્યવસ્થા કઈ-કઈ યોજનાઓમાં લાગુ થશે અને તેનો અમલ ક્યારથી શરૂ થશે. પંચાયતી રાજ મંત્રાલયની કોઈ એવી યોજના નથી, જેમાં સીધા વ્યક્તિગત લાભાર્થીઓના બેંક ખાતામાં નાણાં જમા કરવામાં આવે છે. જોકે, લલન સિંહ પાસે અન્ય મંત્રાલયોની જવાબદારી પણ હોવાથી તેમની દરખાસ્ત કઈ યોજનાઓને અસર કરશે તે અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
પવન ખેડાએ સરકાર પર કર્યા આકરા પ્રહાર
કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા પવન ખેડાએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર પ્રતિક્રિયા આપતાં કહ્યું હતું કે પહેલાં મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરીને લોકોનો રાજકીય અવાજ છીનવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેમને કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભથી પણ વંચિત રાખવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
ખેડાના જણાવ્યા પ્રમાણે, SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન અત્યાર સુધીમાં ઓછામાં ઓછા 13.3 કરોડ ભારતીયોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં છે. તેમણે આશંકા વ્યક્ત કરી હતી કે જો સરકારી સહાય માટે વોટર ID ફરજિયાત બનશે, તો મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયેલા લોકોને સરકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડશે.
CPI(M)એ પણ દરખાસ્તનો કર્યો વિરોધ
ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી)ના પોલિટ બ્યૂરોએ 4 નવેમ્બરે નિવેદન જાહેર કરીને આ દરખાસ્તનો વિરોધ કર્યો હતો. પક્ષના મતે આધારની જગ્યાએ વોટર ID અને બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણ ફરજિયાત કરવાથી ગરીબો તથા ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે સરકારી સહાય મેળવવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
CPI(M)એ બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણની વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓ પણ જણાવી હતી. વૃદ્ધ મહિલા ખેતમજૂરોની આંખની કીકીનું સ્કેન ઘણી વખત યોગ્ય રીતે થઈ શકતું નથી. તેવી જ રીતે ભારે શારીરિક મહેનત કરતા મજૂરોની આંગળીઓનાં નિશાન ઘસાઈ જતાં મશીનો તેમની ઓળખ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે.
આ ઉપરાંત ઇલેક્ટ્રોનિક KYC માટે સ્માર્ટફોનની જરૂરિયાત પણ મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સ્માર્ટફોન ન ધરાવતા પરિવારો માટે સરકારી યોજનાઓ સુધી પહોંચવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
SIRમાં 13.4 કરોડ નામ દૂર થયાનો CPI(M)નો દાવો
CPI(M)એ પોતાના નિવેદનમાં દાવો કર્યો હતો કે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન 13.4 કરોડથી વધુ મતદારોનાં નામ યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં છે. પક્ષે ખાસ કરીને મહિલાઓ, લઘુમતી સમુદાયો, ગરીબો અને વંચિત વર્ગો પર તેની અસર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
પક્ષે એવો પણ આરોપ લગાવ્યો હતો કે કેટલીક રાજ્ય સરકારોએ મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયા બાદ લોકોને રેશન અને અન્ય સરકારી સુવિધાઓ આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે. જોકે, આ મુદ્દે પક્ષે કેન્દ્ર સરકારને દરખાસ્ત પાછી ખેંચવાની માગ કરી છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ ઊભો થયો હતો આવો વિવાદ
મે 2026માં પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયેલા લોકોના સરકારી યોજનાઓના લાભ અંગે વિવાદ થયો હતો. BJP સરકાર તરફથી સંકેત આપવામાં આવ્યો હતો કે જેમની અપીલ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલમાં પડતર છે, તેમને કેટલીક કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભથી બહાર રાખવામાં આવી શકે છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ અને ન્યાયિક તપાસના તબક્કામાં આશરે 27.16 લાખ મતદારોનાં નામ દૂર કરવામાં આવ્યાં હતાં. વિપક્ષે આ પ્રક્રિયા સામે વાંધો ઉઠાવી દાવો કર્યો હતો કે નામની જોડણી, વ્યક્તિગત વિગતો અને દસ્તાવેજોમાં નાની ભૂલોને કારણે વાસ્તવિક મતદારો પણ યાદીમાંથી બહાર થઈ શકે છે.
અનેક સરકારી યોજનાઓ પર પડી શકે છે અસર
કેન્દ્ર સરકારની PM-KISAN, પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-ગ્રામીણ, રાષ્ટ્રીય સામાજિક સહાય કાર્યક્રમ અને ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી કાર્યક્રમ જેવી યોજનાઓમાં લાભાર્થીઓને નાણાકીય સહાય આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત રાષ્ટ્રીય પશુધન મિશન હેઠળની કેટલીક યોજનાઓમાં પણ આધાર આધારિત ઓળખનો ઉપયોગ થાય છે.
હાલમાં સરકારે આ યોજનાઓમાંથી કઈ યોજનામાં નવી ઓળખ વ્યવસ્થા લાગુ થશે તે સ્પષ્ટ કર્યું નથી. આધાર આધારિત ચુકવણી સંપૂર્ણપણે બંધ થશે કે અન્ય કોઈ વિકલ્પ અપાશે તે અંગે પણ માહિતી સામે આવી નથી.
હવે સરકારના સ્પષ્ટીકરણની રાહ
SIR અભિયાન જૂન 2025માં બિહારથી શરૂ થયું હતું અને ઓક્ટોબર 2025માં નવ રાજ્યો તથા ત્રણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિસ્તર્યું હતું. આ તબક્કામાં આશરે 51 કરોડ મતદારોને પ્રક્રિયાના દાયરામાં લાવવામાં આવ્યા હતા.
હવે આધારની જગ્યાએ વોટર IDના ઉપયોગની દરખાસ્તે નવો વિવાદ ઊભો કર્યો છે. વિપક્ષનો સવાલ છે કે જો કોઈ નાગરિકનું નામ મતદાર યાદીમાં ન હોય, તો શું તેને સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભથી પણ વંચિત રાખી શકાય?
હાલમાં આ દરખાસ્ત અંગે સરકારની વિગતવાર માર્ગદર્શિકા જાહેર થઈ નથી. તેથી કઈ યોજનાઓમાં અને કઈ રીતે નવી વ્યવસ્થા લાગુ થશે તે અંગે સરકારના સ્પષ્ટીકરણની રાહ જોવાઈ રહી છે.
