Jharkhand JMM MMDR Protest: ઝારખંડમાં ખાન અને ખનિજ ક્ષેત્રના અધિકારો તથા રાજ્યની આવકને લઈને કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર વચ્ચેનો રાજકીય વિવાદ વધુ તેજ બન્યો છે. ઝારખંડ મુક્તિ મોરચા (JMM)એ શનિવારે, 19 સપ્ટેમ્બરે, Mines and Minerals (Development and Regulation) Amendment Act, 2026 એટલે કે MMDR સુધારા કાયદાના વિરોધમાં રાજ્યવ્યાપી પ્રદર્શન કર્યું. પાર્ટીના જણાવ્યા અનુસાર 24 જિલ્લાઓના તમામ 264 પ્રખંડ મુખ્યાલયોમાં કાર્યકર્તાઓએ ધરણાં અને વિરોધ પ્રદર્શન કર્યા. અનેક સ્થળોએ સ્થાનિક અધિકારીઓ મારફતે રાષ્ટ્રપતિને સંબોધિત આવેદનપત્ર પણ આપવામાં આવ્યા.
JMMએ રાજ્યની આવક અને અધિકારો પર અસરનો દાવો કર્યો
JMM કેન્દ્રીય સમિતિના સભ્ય અને દુમકા જિલ્લા પ્રવક્તા અબ્દુલ સલામ અન્સારીએ કહ્યું કે સુધારેલા કાયદાથી ઝારખંડની ખનન સંબંધિત આવકને નુકસાન થઈ શકે છે અને તેની અસર રાજ્યની વિવિધ સરકારી યોજનાઓ પર પડી શકે છે. તેમનો દાવો છે કે કાયદો ઝારખંડના હિતમાં નથી. બોકારો જિલ્લા JMM અધ્યક્ષ રતન લાલ માંઝીએ પણ કેન્દ્ર પર રાજ્યના ખનિજ સંસાધનો અંગેના અધિકારોને નબળા પાડવાનો પ્રયાસ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે કાયદો પાછો ખેંચવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી વિરોધ ચાલુ રહેશે અને જરૂર પડે તો લોકભવનથી લઈને દિલ્હીમાં પણ ધરણાં કરવામાં આવશે.
કેન્દ્રના કાયદામાં શું બદલાયું?
MMDR Act, 1957માં 2026માં કરવામાં આવેલા સુધારાને સંસદના બંને ગૃહોએ 13 ઓગસ્ટે મંજૂરી આપી હતી અને ત્યારબાદ તે કાયદો બન્યો. સુધારાની મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ મુજબ રાજ્ય સરકારો ખનિજ અધિકારો અને ખનિજ ધરાવતી જમીન પર નવા ટેક્સ, સેસ અથવા અન્ય શુલ્ક કેન્દ્ર દ્વારા નક્કી કરાયેલી શરતો સિવાય લાદી શકશે નહીં. કેન્દ્ર સરકારનું કહેવું છે કે આ ફેરફારનો હેતુ ખનન ક્ષેત્રમાં કરવેરાની વ્યવસ્થાને વધુ સ્થિર, એકસમાન અને અનુમાનપાત્ર બનાવવાનો છે.
કેન્દ્રનો દાવો: રાજ્યોની હાલની આવક સુરક્ષિત રહેશે
કેન્દ્ર સરકાર JMMના આવકને નુકસાન થવાના દાવા સાથે સહમત નથી. ખાણ મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ ખનન ક્ષેત્રમાંથી મળતી કુલ કર અને કાયદેસર ચૂકવણીમાંથી આશરે 90 ટકા હિસ્સો રાજ્યોને મળે છે અને સુધારા બાદ પણ આ વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે. કેન્દ્રના આંકડા પ્રમાણે 2025-26માં રાજ્યોનો ખનિજ આવકમાં હિસ્સો આશરે ₹1,14,549.28 કરોડ રહ્યો હતો. સરકારનું કહેવું છે કે સુધારો રાજ્યોની હાલની રોયલ્ટી, ઓક્શન પ્રીમિયમ, District Mineral Foundation (DMF) અને GST સંબંધિત હિસ્સાને દૂર કરતો નથી.
BJPનો જાગૃતિ અભિયાનથી JMMના વિરોધનો જવાબ
JMMના વિરોધની સાથે ઝારખંડ BJPએ પણ 19 સપ્ટેમ્બરથી MMDR સુધારા કાયદા અંગે રાજ્યવ્યાપી જાગૃતિ અભિયાન શરૂ કર્યું છે, જે 30 સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલવાનું છે. BJP પ્રદેશ અધ્યક્ષ આદિત્ય સાહૂએ આરોપ લગાવ્યો કે JMM અને કોંગ્રેસ કાયદાને લઈને લોકોમાં ગેરસમજ ફેલાવી રહ્યા છે. BJPનું કહેવું છે કે તેના અભિયાન દ્વારા લોકોને કાયદાની જોગવાઈઓ અને સરકાર દ્વારા જણાવવામાં આવેલા ફાયદાઓ વિશે માહિતી આપવામાં આવશે.
ખનિજ સમૃદ્ધ ઝારખંડમાં વિવાદ કેમ મહત્વનો છે?
ઝારખંડ ભારતના મહત્વપૂર્ણ ખનિજ ઉત્પાદક રાજ્યોમાં સામેલ છે અને રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થા તથા સરકારી આવકમાં ખનન ક્ષેત્રની મોટી ભૂમિકા છે. તેથી JMM આ સુધારાને માત્ર ખનન નીતિનો મુદ્દો નહીં પરંતુ રાજ્યની નાણાકીય સ્વાયત્તતા અને ખનિજ સંસાધનો પરના અધિકાર સાથે જોડે છે. બીજી તરફ કેન્દ્ર સરકાર દલીલ કરે છે કે અલગ-અલગ રાજ્યો દ્વારા લાદવામાં આવતા વધારાના શુલ્ક ખનન ખર્ચ અને રોકાણ પર અસર કરી શકે છે અને એકસમાન વ્યવસ્થા રોકાણને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
સરકાર સામે હવે પારદર્શિતા અને સંઘીય અધિકારો અંગે સવાલ
અહીં કેન્દ્ર સરકાર સામે કેટલાક મૂળભૂત સવાલો ઊભા થાય છે: જો રાજ્યોની હાલની આવક સુરક્ષિત રહેવાની છે, તો નવા રાજ્યસ્તરીય શુલ્ક પર કેન્દ્રની શરતો લાદવાની જરૂર શા માટે પડી? ખનિજ સમૃદ્ધ રાજ્યોની નાણાકીય સ્વાયત્તતા પર તેની લાંબા ગાળે શું અસર થશે? કેન્દ્ર સરકારે રાજ્ય સરકારો સાથે આ મુદ્દે કેટલી વ્યાપક ચર્ચા કરી? અને જો સુધારાથી રાજ્યોની આવકમાં ઘટાડો નહીં થાય, તો તેનો જિલ્લાવાર અને રાજ્યવાર અસરનો પારદર્શક ડેટા જાહેર કરવામાં આવશે કે નહીં?
સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ચુકાદા બાદ નવો કાનૂની વિવાદ
આ મુદ્દો 2024ના સુપ્રીમ કોર્ટના નવ જજોની બંધારણીય પીઠના ચુકાદાની પૃષ્ઠભૂમિમાં પણ મહત્વનો બની જાય છે, જેમાં રાજ્યોની ખનિજ અધિકારો પર કર લગાવવાની ધારાસભાકીય સત્તાને માન્યતા આપવામાં આવી હતી. 2026ના સુધારામાં ખનિજ અધિકારો અને ખનિજ ધરાવતી જમીન પર નવા શુલ્ક અંગે મર્યાદા મૂકવામાં આવી છે. પરિણામે હવે સવાલ માત્ર રાજકીય વિરોધનો નથી, પરંતુ રાજ્યની નાણાકીય સત્તા અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોના વ્યાપક બંધારણીય માળખાનો પણ છે.
વિરોધ આગળ વધારવાની JMMની ચેતવણી
JMMએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાયદો પાછો ખેંચાય નહીં ત્યાં સુધી તેનો વિરોધ ચાલુ રાખવામાં આવશે. પાર્ટી જરૂર પડે તો રાજ્યની બહાર પણ આંદોલન કરવાની વાત કરી રહી છે. બીજી તરફ BJP કાયદાની જોગવાઈઓ અંગે જનજાગૃતિ અભિયાન ચલાવી રહી છે. આમ, ઝારખંડમાં MMDR સુધારો હવે ખનન નીતિથી આગળ વધીને રાજ્યના અધિકારો, આવક, નાણાકીય સ્વાયત્તતા અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો અંગેના મોટા રાજકીય અને નીતિગત વિવાદનું કેન્દ્ર બન્યો છે.
