SC Delhi SIR Voter Notice: દિલ્હીની મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) દરમિયાન આશરે 33.13 લાખ મતદારોને નોટિસ આપવામાં આવતાં સમગ્ર પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને માપદંડોને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી પંચ પાસે સ્પષ્ટતા માંગી છે. 22 સપ્ટેમ્બર 2026ની સુનાવણી દરમિયાન ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બેન્ચે ખાસ કરીને ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’ના આધારે મતદારોને નોટિસ આપવાની પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા. અરજદારોનો મુખ્ય વાંધો એ છે કે મતદારોને કયા ચોક્કસ કારણસર નોટિસ અપાઈ છે અને આ શ્રેણીમાં મૂકવા માટે કયા માપદંડો અથવા પેરામીટર્સ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે, તેની પૂરતી માહિતી આપવામાં આવી નથી.
33.12 લાખ મતદારો બે મુખ્ય શ્રેણીમાં
ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર 33,12,919 મતદારોના નામ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં યથાવત છે, પરંતુ તેમની વિગતોમાં સંભવિત વિસંગતિના આધારે નોટિસની પ્રક્રિયામાં મૂકવામાં આવ્યા છે. તેમાં 13,79,785 મતદારોને જૂની 2002ની મતદાર યાદી સાથે ‘નો મેપિંગ’ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે 19,33,134 મતદારોને ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા છે. આ સ્થિતિમાં નોટિસ મળવી એટલે મતદારને અયોગ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યો છે એવું નથી, પરંતુ તેને પોતાની વિગતો અંગે સ્પષ્ટતા અથવા દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની તક આપવાની પ્રક્રિયા છે.
‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’માં કઈ બાબતો આવે છે?
ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’ હેઠળ પરિવાર અને મતદારની વિગતોમાં અસામાન્ય અથવા પરસ્પર મેળ ન ખાતી માહિતીનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં મતદાર અને માતા-પિતાની ઉંમર વચ્ચે 15 વર્ષથી ઓછો અથવા 50 વર્ષથી વધુ તફાવત, એક જ પિતાના નામ સાથે છ કે તેથી વધુ લોકોનું જોડાણ, ભાઈ-બહેનની ઉંમરમાં નવ મહિનાથી ઓછો તફાવત તેમજ જૂની અને નવી યાદીમાં નામ અથવા સ્પેલિંગમાં તફાવત જેવા મુદ્દાઓ સામેલ હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, અરજીકર્તાઓનો સવાલ એ છે કે આ માપદંડો કેવી રીતે નક્કી થયા અને મતદારને આપવામાં આવેલી નોટિસમાં તેની સામેનો ચોક્કસ ડેટા કેમ દર્શાવવામાં આવતો નથી.
કોર્ટે પૂછ્યું—નોટિસ મશીનથી જનરેટ થઈ રહી છે?
સુનાવણી દરમિયાન અરજદારો તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે દલીલ કરી કે લાખો લોકોને નોટિસ આપવાની પ્રક્રિયા અત્યંત વ્યાપક રીતે હાથ ધરવામાં આવી રહી છે અને ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’ના આધાર અંગે પૂરતી સ્પષ્ટતા નથી. જસ્ટિસ બાગચીએ પણ મોટી સંખ્યામાં નોટિસો લગભગ મશીનરી રીતે જારી થતી હોવાની સંભાવના અંગે ટિપ્પણી કરી. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે ચૂંટણી પંચને ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’ની વ્યાખ્યા અને તેના આધારો વધુ સ્પષ્ટ કરવા કહ્યું.
ECIએ કહ્યું—14 હજાર BLO અને 1,200 ERO કામે લાગ્યા
ચૂંટણી પંચ તરફથી હાજર વરિષ્ઠ અધિવક્તાએ અદાલતને જણાવ્યું કે મોટા પ્રમાણમાં કામને પહોંચી વળવા માટે માનવબળ વધારવામાં આવ્યું છે. આશરે 14,000 બૂથ લેવલ ઓફિસર એટલે કે BLO અને 1,200 ઇલેક્ટોરલ રજિસ્ટ્રેશન ઓફિસર એટલે કે ERO આ પ્રક્રિયામાં તૈનાત હોવાનું જણાવાયું. 29 ઓક્ટોબર સુધી નોટિસ સંબંધિત કાર્યવાહી પૂર્ણ કરવાની સમયમર્યાદા છે અને જરૂર પડે તો સમય વધારવા અંગે વિચાર થઈ શકે છે. ચૂંટણી પંચ તરફથી એવો પણ વિશ્વાસ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો કે એક પણ યોગ્ય મતદારનું નામ કાપવામાં નહીં આવે.
47.56 લાખ નામ ડ્રાફ્ટમાંથી બહાર, 97.53 લાખ મતદારો બાકી
દિલ્હીની SIR પ્રક્રિયામાં અગાઉ 31 ઓગસ્ટે જાહેર થયેલી ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં 97,53,577 મતદારોના નામ હતા. SIR પહેલાંની યાદીમાં 1,45,10,299 મતદારો હતા, એટલે ડ્રાફ્ટમાં સંખ્યા આશરે 32.8 ટકા ઘટી હતી. કુલ 47,56,722 નામ ડ્રાફ્ટમાંથી બહાર રહ્યા હતા. ચૂંટણી પંચના આંકડા અનુસાર તેમાં 43.32 લાખથી વધુ લોકો ગેરહાજર અથવા સ્થળાંતરિત હોવાનું, 2.82 લાખથી વધુ લોકો મૃત હોવાનું અને આશરે 1.41 લાખ મતદારોના નામ એકથી વધુ સ્થળે નોંધાયેલા હોવાનું જણાવાયું હતું.
મતદાર માટે દસ્તાવેજો અને પ્રક્રિયા અંગે પણ સવાલ
અદાલતમાં દલીલ થઈ કે કેટલીક નોટિસમાં ઉંમર અથવા પરિવારની વિગતો સંબંધિત વિસંગતિ દર્શાવવામાં આવી છે, પરંતુ મતદારે તેનો જવાબ કેવી રીતે આપવો તે હંમેશા સ્પષ્ટ નથી. ખાસ કરીને માતા-પિતાની ઉંમર અથવા વિગતો સાબિત કરવા માટે કયા દસ્તાવેજો પૂરતા રહેશે તે અંગે પણ સવાલો ઊભા થયા. ચૂંટણી પંચ તરફથી જણાવાયું કે નોટિસમાં દર્શાવવામાં આવેલા 12 દસ્તાવેજોની યાદી અંતિમ નથી. મતદારોને પોતાની સ્થિતિ સમજાવવા અને જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની તક મળશે.
દિલ્હીની ખાસ સ્થિતિનો સુપ્રીમ કોર્ટે કર્યો ઉલ્લેખ
ચીફ જસ્ટિસે દિલ્હી અને અન્ય રાજ્યોની સ્થિતિ વચ્ચેનો તફાવત પણ ધ્યાનમાં લીધો. દિલ્હીમાં મોટી સંખ્યામાં મૂળ નિવાસીઓ ઉપરાંત દેશના વિવિધ રાજ્યોમાંથી આવીને વસેલા લોકો પણ છે. આવી સ્થિતિમાં મતદારનું નામ એકથી વધુ સ્થળે નોંધાયેલું ન હોય તેની ખાતરી કરવી પણ ચૂંટણી યાદીની વિશ્વસનીયતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જસ્ટિસ બાગચીએ દિલ્હીનું કામ પશ્ચિમ બંગાળની સરખામણીએ કેટલીક બાબતોમાં સરળ હોવાનું જણાવ્યું, જ્યારે બેન્ચે અધિકારીઓને વધુ યોગ્ય ઓરિએન્ટેશન અને મતદારો માટે સરળ માર્ગદર્શન આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.
કેમ્પ, વોટ્સએપ ગ્રુપ અને BLO મારફતે મદદનો દાવો
ચૂંટણી પંચે અદાલતને જણાવ્યું કે મતદારોની મદદ માટે જાગૃતિ કાર્યક્રમો અને શિબિરોનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. વોટ્સએપ ગ્રુપ બનાવવામાં આવ્યા છે અને વોર્ડ ઓફિસોમાં BLOની ઉપલબ્ધતા પણ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી રહી છે. મતદાર યાદીમાં નામ ગુમ થયેલા લોકો માટે Form 6, વાંધા અથવા નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા માટે Form 7 અને વિગતોમાં સુધારા માટે Form 8નો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ડ્રાફ્ટ યાદી સામે દાવા અને વાંધાની પ્રક્રિયા 30 સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલુ રહેવાની છે.
બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળના SIRના આદેશોનો પણ ઉલ્લેખ
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળના SIR સંબંધિત કેસોમાં પારદર્શિતા માટે આપેલા વચગાળાના આદેશોનો ઉલ્લેખ કર્યો. ખાસ કરીને નોટિસ મેળવનાર લોકોના નામ અને નોટિસના કારણો જાહેર કરવાની બાબત મહત્વપૂર્ણ બની છે. દિલ્હીના મામલામાં પણ અદાલતે પારદર્શક પ્રક્રિયા અંગે ધ્યાન દોર્યું છે અને અધિકારીઓને લેવામાં આવેલા પગલાં દર્શાવતો સ્ટેટસ રિપોર્ટ રજૂ કરવા કહ્યું છે.
સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે હવે સીધા સવાલ
સવાલ એ છે કે 19.33 લાખ મતદારોને ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રિપન્સી’માં મૂકવા માટે વપરાયેલા ચોક્કસ એલ્ગોરિધમ, ડેટા પેરામીટર અને ઓપરેશનલ ગાઇડલાઇન્સ જાહેર કેમ ન કરવામાં આવે? એક સામાન્ય મતદારને પોતાની સામેની વિસંગતિ સમજવા માટે પૂરતી માહિતી નોટિસમાં કેમ ન આપવામાં આવે? જો 14,000 BLO અને 1,200 ERO આટલી મોટી પ્રક્રિયા સંભાળી રહ્યા છે, તો દરેક મતદારને વ્યક્તિગત રીતે મદદ અને સાંભળવાની વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક છે તેની સરકાર શું જાહેર ચકાસણી કરશે? અને સૌથી મહત્વનું—યોગ્ય મતદારનું નામ અંતિમ યાદીમાંથી ભૂલથી દૂર ન થાય તેની જવાબદારી નક્કી કરવા માટે કઈ સ્વતંત્ર સુરક્ષા વ્યવસ્થા છે?
મતદાર યાદીની વિશ્વસનીયતા સાથે જોડાયેલો મોટો પ્રશ્ન
દિલ્હી SIR હવે માત્ર મતદાર યાદી સુધારવાની વહીવટી પ્રક્રિયા રહી નથી. 47.56 લાખ નામો ડ્રાફ્ટમાંથી બહાર થવા અને અલગથી 33.12 લાખ મતદારોને સંભવિત વિસંગતિ માટે નોટિસ મળવાથી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને મતદારના અધિકાર અંગે ગંભીર જાહેર ચર્ચા ઊભી થઈ છે. દાવા-વાંધાની પ્રક્રિયા 30 સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલવાની છે, નોટિસની કાર્યવાહી 29 ઓક્ટોબર સુધી પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે અને અંતિમ મતદાર યાદી 4 નવેમ્બરે પ્રકાશિત થવાની છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પડકાર એ રહેશે કે મતદાર યાદીની શુદ્ધતા જાળવવાની પ્રક્રિયા સાથે દરેક પાત્ર મતદારને પોતાનું નામ અને મતાધિકાર સુરક્ષિત રાખવા માટે પૂરતી, સ્પષ્ટ અને સરળ તક કેવી રીતે મળે.
