SC Vande Mataram Case: 22 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે ‘વંદે માતરમ’ને લઈને ચાલી રહેલા મહત્વપૂર્ણ કાનૂની વિવાદમાં કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે. અદાલત સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની ધાર્મિક માન્યતા અથવા અંતરાત્માના આધારે ‘વંદે માતરમ’ ગાવાનો ઇનકાર કરે તો તેની સામે ગુનાહિત કાર્યવાહી કરી શકાય કે નહીં. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બેન્ચે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો કે ગીત ન ગાવા બદલ થનારી દંડાત્મક કાર્યવાહી બંધારણીય અધિકારોની કસોટી પર તપાસવી જરૂરી છે.
વિવાદનું કેન્દ્ર ‘વંદે માતરમ’નું ફરજિયાત ગાન અને સજા
આ કેસ કર્ણાટક સંગીતકાર ટી.એમ. કૃષ્ણા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી સાથે સંબંધિત છે. અરજીમાં 2026માં કરવામાં આવેલા Prevention of Insults to National Honour Actમાં સુધારા અને ‘વંદે માતરમ’ને આપવામાં આવેલા કાનૂની રક્ષણને પડકારવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર સુધારાનો હેતુ રાષ્ટ્રીય ગીતને રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ને મળતા કાનૂની રક્ષણ સમાન સુરક્ષા આપવાનો છે. સુધારા હેઠળ રાષ્ટ્રીય ગીતના ગાનને જાણીજોઈને રોકવું અથવા ગીત ગાતી સભામાં વિક્ષેપ ઊભો કરવો ગુનો બને છે.
ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સામે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકના સન્માનનો પ્રશ્ન
અરજદાર તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ એસ. મુરલીધરે દલીલ કરી છે કે ‘વંદે માતરમ’ના તમામ છ અંતરાઓને ફરજિયાત બનાવવાથી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલા બંધારણીય પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. અરજીમાં ખાસ કરીને ગીતના પાછળના અંતરાઓમાં હિંદુ દેવી-દેવતાઓના સંદર્ભને લઈને વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. જોકે સુપ્રીમ કોર્ટે હાલ ગીતના બે કે છ અંતરા હોવા જોઈએ કે નહીં તે મુદ્દે નિર્ણય આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે અને મુખ્યત્વે દંડાત્મક જોગવાઈની બંધારણીય માન્યતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.
‘ન ગાવું’ અને ‘ગાનમાં વિક્ષેપ પાડવો’ વચ્ચેનો તફાવત મહત્વનો
કાયદામાં રાષ્ટ્રીય ગીતના ગાનને રોકવા અથવા ગાનમાં વિક્ષેપ ઊભો કરવાને ગુનાહિત બનાવવામાં આવ્યું છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે કોઈ વ્યક્તિ પોતે ગીત ન ગાય તે સ્થિતિને શું ‘ગાનમાં વિક્ષેપ’ સમાન ગણાવી શકાય? અદાલતની ટિપ્પણી અનુસાર ધાર્મિક અથવા અંતરાત્માના આધારે ગીત ન ગાનાર વ્યક્તિ સામે આપમેળે ગુનાહિત પરિણામ લાગુ થવું જોઈએ કે નહીં, તે બંધારણીય અધિકારોના સંદર્ભમાં નક્કી કરવાનું રહેશે.
Bijoe Emmanuel કેસ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં
આ સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે 1986ના Bijoe Emmanuel કેસનો પણ સંદર્ભ આપ્યો. આ ચુકાદામાં અદાલતે ધાર્મિક માન્યતાના કારણે રાષ્ટ્રીય ગાન ન ગાનારા વિદ્યાર્થીઓને રક્ષણ આપ્યું હતું. ચુકાદાનો મહત્વનો સિદ્ધાંત એ હતો કે રાષ્ટ્રીય ગાન પ્રત્યે સન્માન દર્શાવવું અને તેને અવશ્ય ગાવું—બંને બાબતો એકસરખી નથી. વર્તમાન કેસમાં આ જૂના બંધારણીય સિદ્ધાંતનો ‘વંદે માતરમ’ના સંદર્ભમાં કેટલો ઉપયોગ થઈ શકે છે તે મહત્વનું બની શકે છે.
માર્ચ 2026ની સુનાવણીથી અત્યાર સુધી શું બદલાયું?
માર્ચ 2026માં ‘વંદે માતરમ’ સંબંધિત એક અગાઉની અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે કેન્દ્રની તે સમયની માર્ગદર્શિકા સલાહકારી સ્વરૂપની હતી અને ગીત ન ગાવા બદલ તેમાં કોઈ સીધી દંડાત્મક જોગવાઈ નહોતી. હવે જુલાઈ 2026માં કાયદામાં સુધારો થયા બાદ સ્થિતિ અલગ બની છે. સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા સુધારાએ ‘વંદે માતરમ’ને Prevention of Insults to National Honour Actના દાયરામાં લાવ્યું છે અને ગીતના ગાનમાં જાણીજોઈને અવરોધ અથવા વિક્ષેપ સામે દંડાત્મક જોગવાઈ લાગુ કરી છે.
સુનાવણી દરમિયાન ‘નક્સલાઈટ’ ટિપ્પણીનો પણ વિવાદ
સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્ર તરફથી હાજર સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કાયદાને પડકારતી દલીલો દરમિયાન ‘નક્સલાઈટ માનસિકતા’ ધરાવતા લોકોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેના પર એસ. મુરલીધરે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. અદાલતે ચર્ચાને અનાવશ્યક રીતે ભાવનાત્મક બનાવવાને બદલે બંધારણીય અને કાનૂની પ્રશ્નો સુધી મર્યાદિત રાખવાની દિશામાં ભાર મૂક્યો. આ મુદ્દો મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્નથી અલગ હોવા છતાં સુનાવણી દરમિયાન ચર્ચામાં રહ્યો.
સરકાર સામે હવે સીધા સવાલ: રાષ્ટ્રપ્રેમ સાબિત કરવા સજા જરૂરી છે?
કેન્દ્ર સરકારને હવે સ્પષ્ટ કરવું પડશે કે જો કોઈ વ્યક્તિ રાષ્ટ્રીય ગીત પ્રત્યે અનાદર કે વિક્ષેપ કર્યા વિના માત્ર પોતાની ધાર્મિક માન્યતા અથવા અંતરાત્માના આધારે તેને ન ગાય, તો તેની સામે કયા ચોક્કસ કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે? સરકાર શું ‘ગીત ન ગાવું’ અને ‘ગાનમાં જાણીજોઈને વિક્ષેપ પાડવો’ વચ્ચે સ્પષ્ટ કાનૂની ભેદ રાખશે? શું રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પ્રત્યે સન્માન જાળવીને વ્યક્તિની ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરી શકાય નહીં? અને જો અગાઉના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદામાં રાષ્ટ્રીય ગાન ન ગાવાને ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં બંધારણીય રક્ષણ મળ્યું છે, તો નવા કાયદામાં વ્યક્તિગત અંતરાત્મા અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા માટે સ્પષ્ટ સુરક્ષા કેમ ન રાખવામાં આવી?
આગામી સુનાવણીમાં બંધારણીય સીમા નક્કી થઈ શકે
હાલ સુપ્રીમ કોર્ટે ‘વંદે માતરમ’ને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે માન્યતા આપવાના મૂળ પ્રશ્નને પડકાર્યો નથી. અદાલતનું ધ્યાન મુખ્યત્વે તેને ન ગાવા બદલ સંભવિત ગુનાહિત પરિણામ અને બંધારણના મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચેના સંબંધ પર છે. કેન્દ્ર સરકારને જવાબ રજૂ કરવાનો છે અને ત્યારબાદ અદાલત આ મુદ્દે વધુ સુનાવણી કરશે. એટલે હવે સમગ્ર વિવાદ માત્ર ‘વંદે માતરમ ગાવું કે નહીં’ પૂરતો રહ્યો નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પ્રત્યેના સન્માન સાથે વ્યક્તિની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને અંતરાત્માના અધિકારની બંધારણીય સીમા ક્યાં સુધી છે તે પ્રશ્ન સાથે જોડાઈ ગયો છે.
