Panna Farmers Protest: મધ્ય પ્રદેશના પન્ના જિલ્લામાં વિકાસ અને પાયાની સુવિધાઓ સાથે જોડાયેલી વિવિધ પરિયોજનાઓથી પ્રભાવિત ગ્રામજનોનું આંદોલન હવે વધુ ઉગ્ર બની રહ્યું છે. યોગ્ય વિસ્થાપન, પુનર્વસન અને વળતરની માંગ સાથે છેલ્લા 12 દિવસથી ચાલી રહેલા વિરોધ દરમિયાન ગ્રામજનોએ હવે ‘સૂળી સત્યાગ્રહ’ શરૂ કર્યો છે. બુધવારે પ્રદર્શનકારીઓએ રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર સામે નારેબાજી કરીને પોતાની માંગો તાત્કાલિક પૂર્ણ કરવાની માંગ કરી હતી.
અનેક મોટી પરિયોજનાઓથી ગામો પ્રભાવિત
મઝગાંવ, રુંઝ અને સિંગરૌલી-લલિતપુર રેલ લાઇન સહિતની વિવિધ મોટી પરિયોજનાઓના કારણે પન્ના જિલ્લાના અનેક ગામોના લોકો પ્રભાવિત થયા છે. ગ્રામજનોનો દાવો છે કે તેઓ લાંબા સમયથી વિસ્થાપન અને વળતરના મુદ્દે અધિકારીઓ સમક્ષ પોતાની સમસ્યાઓ રજૂ કરી રહ્યા છે, પરંતુ હજુ સુધી તેમની સમસ્યાઓનો સંપૂર્ણ ઉકેલ આવ્યો નથી. વિરોધ દર્શાવવા માટે અગાઉ ‘ચિતા’, ‘માટી’ અને ‘જળ’ સત્યાગ્રહ જેવા પ્રતીકાત્મક કાર્યક્રમો પણ યોજવામાં આવ્યા હતા.
વળતર અને પુનર્વસન અંગે અનિશ્ચિતતા
આંદોલનનું નેતૃત્વ કરી રહેલા અમિત ભટનાગરનું કહેવું છે કે અનેક પરિયોજનાઓ વર્ષોથી વિવિધ તબક્કે અટકેલી છે અને તેના કારણે અસરગ્રસ્ત પરિવારો ડૂબાણ તથા વિસ્થાપનના ભય વચ્ચે જીવન જીવી રહ્યા છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર ઘણા પરિવારો માટે હજુ સુધી પુનર્વસનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ નથી અને વ્યક્તિગત દાવાઓ તથા વળતરની સ્થિતિ પણ સ્પષ્ટ નથી. આ સ્થિતિને કારણે ગ્રામજનોમાં ભવિષ્યને લઈને અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે.
‘સૂળી સત્યાગ્રહ’નો પ્રતીકાત્મક વિરોધ
12મા દિવસે શરૂ કરવામાં આવેલો ‘સૂળી સત્યાગ્રહ’ ગ્રામજનોના વિરોધનું પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ છે. આંદોલનકારીઓ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે તેઓ પોતાની જમીન, ઘર અને જીવન સાથે જોડાયેલા હકો માટે લાંબો સંઘર્ષ કરવા તૈયાર છે. ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે સરકાર અને પ્રશાસને માત્ર જાહેરાતો કરવાને બદલે દરેક અસરગ્રસ્ત પરિવારની સ્થિતિ જાહેર કરીને વળતર અને પુનર્વસનની પ્રક્રિયાને સમયબદ્ધ બનાવવી જોઈએ.
સરકાર સામે જવાબદારીના સવાલો
જો વર્ષોથી પરિયોજનાઓ ચાલી રહી છે તો અસરગ્રસ્ત પરિવારોનું પુનર્વસન હજુ સુધી સંપૂર્ણ કેમ થયું નથી? કયા પરિવારોને કેટલું વળતર મળ્યું અને કેટલા પરિવારોના દાવા હજુ પેન્ડિંગ છે તેની સંપૂર્ણ યાદી જાહેર કેમ કરવામાં આવતી નથી? વિસ્થાપન પહેલાં પુનર્વસન અને યોગ્ય વળતરની ખાતરી કરવી સરકારની જવાબદારી છે તો ગ્રામજનોને હજુ અનિશ્ચિતતામાં કેમ રાખવામાં આવ્યા છે?
માગો પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી આંદોલન ચાલુ
આંદોલનકારીઓએ જણાવ્યું છે કે જ્યાં સુધી વિસ્થાપન, પુનર્વસન અને વળતર અંગે નક્કર નિર્ણય લેવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી વિરોધ ચાલુ રહેશે. ગ્રામજનો પ્રશાસન પાસે દરેક વ્યક્તિગત દાવાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવાની, યોગ્ય વળતર નક્કી કરવાની અને પુનર્વસન પ્રક્રિયાને પારદર્શક બનાવવાની માંગ કરી રહ્યા છે. હવે જોવાનું રહેશે કે સરકાર આંદોલનકારીઓ સાથે સીધી વાતચીત કરીને સમસ્યાનો ઉકેલ લાવે છે કે વિરોધ વધુ વિસ્તરે છે.
કિરનાપુર પોલીસ સ્ટેશનમાં કથિત મારપીટનો મામલો
બાલાઘાટના કિરનાપુર પોલીસ સ્ટેશનમાં ચોરીની શંકામાં લાવવામાં આવેલા દંપતી સાથે કથિત મારપીટ, ધમકી અને દુર્વ્યવહારના મામલે ચાર પોલીસકર્મીઓ સામે FIR નોંધવામાં આવી છે. આ ચારેય પોલીસકર્મીઓને અગાઉ 15 સપ્ટેમ્બરે પોલીસ સ્ટેશનની બહાર થયેલા હિંસક વિરોધ બાદ સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા હતા. હવે વિશેષ તપાસ ટીમ એટલે કે SITના રિપોર્ટ બાદ તેમની સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી શરૂ થઈ છે.
SITની તપાસમાં ગેરકાયદેસર કસ્ટડીનો ઉલ્લેખ
સિનિયર પોલીસ અધિકારી પ્રતિષ્ઠા રાઠોરના નેતૃત્વમાં રચાયેલી SITએ તપાસ દરમિયાન સાવિત્રી ચૌધરી અને તેમના પતિ કૈલાશ ચૌધરીને પોલીસ સ્ટેશનમાં કાયદેસર પ્રક્રિયા વિના કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવ્યા હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તપાસ મુજબ બંનેને ચોરી કબૂલ કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું હોવાના આક્ષેપોની પણ તપાસ કરવામાં આવી હતી. SITએ પોલીસની કાર્યવાહી અને કસ્ટડીની પ્રક્રિયા અંગેના અનેક પાસાઓ તપાસ્યા હતા.
મહિલાને સૂર્યાસ્ત બાદ કસ્ટડીમાં લેવાનો આરોપ
SITના તારણ મુજબ સાવિત્રી ચૌધરીને સૂર્યાસ્ત બાદ મેજિસ્ટ્રેટની જરૂરી મંજૂરી વિના કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવી હતી. તપાસમાં આ પ્રક્રિયાને પોલીસ મેન્યુઅલમાં નક્કી કરાયેલા પ્રોટોકોલથી વિરુદ્ધ ગણાવવામાં આવી છે. પોલીસ દ્વારા કસ્ટડી અને પૂછપરછ દરમિયાન જરૂરી પ્રક્રિયાઓનું પાલન થયું હતું કે નહીં તે હવે કેસની તપાસમાં મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો બન્યો છે.
ચાર પોલીસકર્મીઓ સામે કેસ
FIRમાં SI દામેન્દ્ર તુરકર, હેડ કોન્સ્ટેબલ આશિષ બઘેલ, કોન્સ્ટેબલ કપિલ બઘેલ અને મહિલા કોન્સ્ટેબલ મેઘા ટેકામના નામ સામેલ છે. તેમની સામે ભારતીય ન્યાય સંહિતા એટલે કે BNSની વિવિધ કલમો હેઠળ કેસ નોંધાયો છે. તેમાં કલમ 127 અને 120નો પણ સમાવેશ થાય છે, જે ગેરકાયદેસર કસ્ટડી તથા કબૂલાત કરાવવા માટે શારીરિક ઇજા પહોંચાડવા સાથે સંબંધિત છે.
ચોરીના કેસની તપાસથી શરૂ થયો વિવાદ
આ સમગ્ર મામલો 21 ઓગસ્ટે કિરનાપુર પોસ્ટ ઓફિસની બહાર થયેલી ચોરીની ફરિયાદથી શરૂ થયો હતો. બે મહિલાઓએ ફરિયાદ કરી હતી કે તેમના 50,000 રૂપિયા તથા અન્ય એક બંડલમાં રહેલા 10,000 રૂપિયા ગુમ થયા હતા. તપાસ દરમિયાન 2 સપ્ટેમ્બરે સાવિત્રી અને કૈલાશને પૂછપરછ માટે પોલીસ સ્ટેશન લાવવામાં આવ્યા હતા. બાદમાં સાવિત્રીને આરોપી તરીકે કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.
49થી વધુ સાક્ષીઓના નિવેદન
SITએ તપાસ દરમિયાન 49થી વધુ સાક્ષીઓના નિવેદન લીધા હતા. આ ઉપરાંત મેડિકલ, ટેક્નિકલ અને દસ્તાવેજી પુરાવાઓની પણ તપાસ કરવામાં આવી હતી. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ કેટલાક સાક્ષીઓના નિવેદનોનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ પણ કરવામાં આવ્યું હતું. SITએ 22 સપ્ટેમ્બરે પોતાનો રિપોર્ટ સોંપ્યા બાદ ચાર પોલીસકર્મીઓ સામે FIR નોંધવામાં આવી.
15 સપ્ટેમ્બરે પોલીસ સ્ટેશન બહાર હિંસક વિરોધ
કથિત કસ્ટડી અને મારપીટના આરોપોને લઈને 15 સપ્ટેમ્બરે કિરનાપુર પોલીસ સ્ટેશનની બહાર મોટી સંખ્યામાં લોકો એકત્ર થયા હતા. આશરે 100થી 200 સ્થાનિક લોકો વિરોધમાં જોડાયા હતા. પરિસ્થિતિ બાદમાં હિંસક બની અને ભીડ પોલીસ સ્ટેશનની અંદર પ્રવેશી ગઈ હતી. પોલીસ પર પથ્થરમારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં SDOP દીપક તોમર સહિત કેટલાક પોલીસકર્મીઓ ઘાયલ થયા હતા.
લાઠીચાર્જ અને 30 આંસુ ગેસના ગોળા
પરિસ્થિતિ કાબૂમાં લેવા માટે પોલીસે લાઠીચાર્જ કર્યો હતો અને આશરે 30 આંસુ ગેસના ગોળા છોડ્યા હતા. ત્યારબાદ પોલીસકર્મીઓ સામેની ફરિયાદોની તપાસ માટે SIT દ્વારા સમગ્ર ઘટનાક્રમના વિવિધ પુરાવા એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા. હવે FIR બાદ આ કેસમાં આગળની કાયદેસરની કાર્યવાહી થવાની છે.
પોલીસ વિભાગ સામે પણ જવાબદારીના સવાલો
જો SITએ ગેરકાયદેસર કસ્ટડી અને પ્રોટોકોલના ઉલ્લંઘન અંગે તારણ આપ્યું છે તો કસ્ટડીની દેખરેખ રાખનારા ઉચ્ચ અધિકારીઓની જવાબદારી પણ નક્કી થશે કે નહીં? મહિલા આરોપીને સૂર્યાસ્ત બાદ કયા કાયદાકીય આધાર હેઠળ કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવી હતી? જરૂરી ડાયરી એન્ટ્રી અને કસ્ટડીની પ્રક્રિયામાં વિલંબ કેમ થયો? ચોરીની તપાસના નામે કોઈ વ્યક્તિ સાથે કાયદાની મર્યાદા બહાર વર્તન ન થાય તે માટે પોલીસ વિભાગ પાસે અસરકારક મોનિટરિંગ સિસ્ટમ કેમ ન હતી?
ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને પારદર્શક તપાસની જરૂર
હવે ચાર પોલીસકર્મીઓ સામે FIR નોંધાઈ ગઈ છે, પરંતુ સમગ્ર ઘટનાની જવાબદારી માત્ર ચાર વ્યક્તિઓ સુધી મર્યાદિત રહે છે કે કસ્ટડીની દેખરેખમાં અન્ય સ્તરે પણ બેદરકારી થઈ હતી તે તપાસનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહેશે. સરકાર અને પોલીસ વિભાગે તપાસ નિષ્પક્ષ રીતે આગળ વધે, પીડિત પક્ષને કાયદેસરની પ્રક્રિયા મળે અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ અટકાવવા માટે કયા સંસ્થાકીય પગલાં લેવામાં આવશે તે અંગે સ્પષ્ટતા કરવી જરૂરી બની છે.
