Murli Manohar Joshi: દેશમાં ચાલી રહેલા મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે SIR વચ્ચે ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા અને પૂર્વ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી મુરલી મનોહર જોશીએ ચૂંટણી, સરકારની જવાબદારી અને લોકશાહી વ્યવસ્થાને લઈને મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી છે. એક મુલાકાત દરમિયાન SIR અંગે પૂછવામાં આવતા જોશીએ કહ્યું કે દરેક સરકાર સત્તામાં ટકી રહેવા માંગે છે અને તેને તેમણે ‘કડવું સત્ય’ ગણાવ્યું.

જોશીએ પોતાના જ પક્ષની અગાઉની સરકારના સમયનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે 2000માં અટલ બિહારી વાજપેયીના કાર્યકાળ દરમિયાન સીમાંકન ટાળવામાં આવ્યું હતું અને તેની પાછળ સત્તામાં ટકી રહેવાની રાજકીય ગણતરી પણ હતી. તેમણે 1976માં સીમાંકન સ્થગિત કરવાના નિર્ણયનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. આ ફેરફારોના કારણે સંસદમાં રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ 1971ની વસ્તી ગણતરીના આંકડાઓ સાથે જોડાયેલું રહ્યું હતું. દક્ષિણના રાજ્યોને નિયમિત સીમાંકનથી નુકસાન થવાની આશંકા તે સમયથી ચર્ચામાં રહી છે.

‘નિષ્પક્ષ ચૂંટણી અને જવાબદાર સરકાર જ લોકશાહીની શરત’

મુરલી મનોહર જોશીએ લોકશાહીના કામકાજ માટે ત્રણ બાબતોને મહત્વપૂર્ણ ગણાવી—નિષ્પક્ષ ચૂંટણી, સરકારની જવાબદારી અને પારદર્શક નોકરશાહી. તેમના મતે માત્ર ચૂંટણી યોજાઈ જાય તે પૂરતું નથી, પરંતુ મતદારોને ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર વિશ્વાસ હોવો પણ જરૂરી છે.

જોશીએ કહ્યું કે જ્યાં લોકોનો વિશ્વાસ ઘટે છે ત્યાં સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતા સારા નિર્ણયો અંગે પણ શંકા ઊભી થઈ શકે છે. જો લોકો અથવા સંગઠનો તરફથી પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવે તો સરકારનું કામ તેનો જવાબ આપવાનું છે. વિરોધના અવાજને દબાવવાથી વિશ્વાસની સમસ્યા દૂર થતી નથી, એવો તેમનો મત હતો.

SIR પર સરકાર સામે હવે પારદર્શિતાના સવાલ

SIRને લઈને દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાં મતદાર યાદી, નામ ઉમેરવા-કાઢવા અને દસ્તાવેજોની પ્રક્રિયા અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે. આ સંદર્ભમાં જોશીની ટિપ્પણીએ વધુ એક સવાલ ઊભો કર્યો છે કે મતદાર યાદીના પુનરીક્ષણની પ્રક્રિયા કેટલી પારદર્શક છે અને તેના નિર્ણયો અંગે સામાન્ય મતદારને કેટલી માહિતી આપવામાં આવે છે?

સરકાર અને ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે SIR દરમિયાન નામોની ચકાસણી અને સુધારાની પ્રક્રિયા અંગે કેટલા સ્તરે ઓડિટ થાય છે? જો કોઈ મતદારનું નામ દૂર કરવામાં આવે તો તેને સમયસર જાણ અને પોતાની સ્થિતિ રજૂ કરવાની તક કેવી રીતે આપવામાં આવે છે? ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થાય ત્યારે અંતિમ જવાબદારી અધિકારીની રહેશે કે સોફ્ટવેર સિસ્ટમની, તે અંગે પણ સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે.

‘Gen Z નારાજ કેમ છે? નોકરીઓ ક્યાં છે?’

જંતર-મંતર સહિતના સ્થળોએ થયેલા યુવાનોના વિરોધ અંગે પણ જોશીએ મોદી સરકારની કામગીરી પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે યુવાનો અને Gen Zમાં અસંતોષનું એક કારણ એવી અપેક્ષાઓ ઊભી થવી છે, જે વાસ્તવિકતા સાથે મેળ ખાતી નથી.

તેમણે ખાસ કરીને રોજગારના વાયદાનો ઉલ્લેખ કરતાં સવાલ કર્યો કે જો નોકરીઓ આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું તો નોકરીઓ ક્યાં છે? જોશીના મતે સરકાર પોતાના વાયદા પૂરા ન કરી શકી હોય તો તેને સ્વીકારીને યુવાનો સાથે વાત કરવી જોઈએ. તેમણે સત્તા અને યુવાનો વચ્ચે સંવાદની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.

રામ મંદિર ટ્રસ્ટની જવાબદારી અંગે પણ સરકારને ઘેર્યા

અયોધ્યાના રામ મંદિર ટ્રસ્ટ અને મંદિરના ચઢાવા સંબંધિત કથિત ગેરરીતિની તપાસ અંગે પૂછવામાં આવતા જોશીએ સરકારની જવાબદારીનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે મંદિરનું સંચાલન કરતું ટ્રસ્ટ સરકાર દ્વારા રચવામાં આવ્યું હોવાથી ટ્રસ્ટમાં જે કંઈ થાય તેની જવાબદારી પણ સરકારની બને છે.

જોશી રામ જન્મભૂમિ આંદોલન સાથે જોડાયેલા ભાજપના વરિષ્ઠ નેતાઓમાં રહ્યા છે. આ આંદોલન 1992માં અયોધ્યામાં બાબરી મસ્જિદના ધ્વંસ સુધી પહોંચ્યું હતું. તેથી રામ મંદિર ટ્રસ્ટ અંગે તેમની આ ટિપ્પણી રાજકીય અને સંસ્થાકીય જવાબદારીની ચર્ચામાં મહત્વપૂર્ણ બની છે.

હિમાલયના વિકાસથી બદ્રીનાથના કાર્યક્રમ સુધી વાંધો

જોશીએ પર્યાવરણ સંબંધિત સરકારની નીતિઓ અંગે પણ અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો. ખાસ કરીને સંવેદનશીલ હિમાલયી વિસ્તારમાં બનાવવામાં આવી રહેલા ઓલ-વેધર રોડ અંગે તેમણે કહ્યું કે તેમણે આ મુદ્દે ઉચ્ચ સ્તરે માહિતી મેળવી હતી અને તેમને જણાવાયું હતું કે આ માર્ગ સૈન્ય માટે જરૂરી નહોતો.

જોશીએ વિકાસનો વિરોધ નહીં પરંતુ ટકાઉ વિકાસની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમના મતે હિમાલય જેવા પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં રસ્તા, પ્રવાસન અને અન્ય માળખાકીય વિકાસ કરતી વખતે પર્યાવરણને સમાન મહત્વ આપવું જોઈએ.

બદ્રીનાથ ધામમાં તાજેતરમાં યોજાયેલા DJ અને તેજ સંગીતના કાર્યક્રમનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે તેને મંદિરની ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક પરંપરાઓ સાથે અસંગત ગણાવ્યો અને આવા કાર્યક્રમો પર નિયંત્રણની વાત કરી. તેમના મતે હિમાલય ભારતીય આસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે અને તેના ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક સ્વરૂપનું રક્ષણ થવું જોઈએ.

‘દેશ પોતાની રાહથી ભટકી ગયો છે’, પરંતુ પરત ફરવાનો વિશ્વાસ

ભાજપની વર્તમાન કાર્યશૈલી અંગે પૂછવામાં આવતા જોશીએ કહ્યું કે સમય સાથે નીતિઓ અને કાર્યપદ્ધતિમાં ફેરફાર થવો સ્વાભાવિક છે, પરંતુ મૂળભૂત સિદ્ધાંતો નબળા ન પડવા જોઈએ. તેમણે વર્તમાન પરિસ્થિતિ અંગે કહ્યું કે તેમને લાગે છે કે દેશ પોતાની રાહથી ભટકી ગયો છે.

સાથે જ તેમણે આશાવાદ વ્યક્ત કર્યો કે ભારતના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ દેશ પોતાની દિશાથી ભટક્યો છે ત્યારે તેણે ફરી યોગ્ય માર્ગ શોધ્યો છે. ભૂલોમાંથી શીખવાની અને વ્યવસ્થામાં સુધારો કરવાની ક્ષમતા ભારતની પ્રગતિનો એક ભાગ રહી છે, એવો તેમનો મત હતો.

હવે સરકાર સામે મુખ્ય સવાલ એ છે કે SIR જેવી મોટી ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં મતદારોનો વિશ્વાસ કેવી રીતે જાળવવામાં આવશે? મતદાર યાદી અંગે ઉઠતા વાંધાઓનું સ્વતંત્ર અને પારદર્શક નિરાકરણ કેવી રીતે થશે? રોજગારના વાયદા અને યુવાનોની અપેક્ષાઓ વચ્ચેના અંતરને ઘટાડવા માટે સરકાર કયા પગલાં લેશે? અને વિકાસ, પર્યાવરણ તથા ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક વારસાને લઈને ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલો પર સરકાર જાહેર રીતે કેટલો જવાબ આપશે?