SC Great Nicobar Project: ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ પર પ્રસ્તાવિત લગભગ ₹92,000 કરોડના મેગા પ્રોજેક્ટને લઈને કાનૂની વિવાદ વધુ ગંભીર બન્યો છે. પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયે 24 જુલાઈ 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં વિશેષ અનુમતિ અરજી દાખલ કરીને કલકત્તા હાઇકોર્ટમાં પડતર અરજીઓની કાર્યવાહી પર રોક લગાવવાની માંગ કરી છે. આ અરજીઓમાં પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા પર્યાવરણ અને વન અધિકાર સંબંધિત મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.

₹92,000 કરોડના પ્રોજેક્ટમાં શું સામેલ છે?

ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ પરના પ્રસ્તાવિત વિકાસમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ટર્મિનલ, ગ્રીનફિલ્ડ એરપોર્ટ, ટાઉનશિપ, વીજળી પ્લાન્ટ અને પર્યટન સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. પ્રોજેક્ટના વ્યાપક પર્યાવરણીય પ્રભાવ ઉપરાંત શોમ્પેન અને નિકોબારી જેવા સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયોના અધિકારો અંગે પણ લાંબા સમયથી સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. આ મુદ્દાઓને લઈને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ અને કલકત્તા હાઇકોર્ટમાં અલગ-અલગ અરજીઓ દાખલ થઈ છે.

મીના ગુપ્તાની અરજી અને કેન્દ્રનો ‘લોકસ સ્ટેન્ડી’ વાંધો

આ કેસોમાં નિવૃત્ત IAS અધિકારી મીના ગુપ્તાની અરજી પણ સામેલ છે. તેઓ કેન્દ્ર સરકારના પર્યાવરણ તથા આદિવાસી બાબતોના મંત્રાલયમાં સચિવ રહી ચૂક્યાં છે અને વન અધિકાર કાયદા, 2006 સાથે પણ સંકળાયેલા રહ્યા હતા. કેન્દ્ર સરકારે હાઇકોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે ગુપ્તા અંડમાન-નિકોબારની કાયમી રહેવાસી નથી અને તેથી તેમને આ પ્રોજેક્ટ સામે PIL દાખલ કરવાનો સીધો અધિકાર નથી.

જોકે, 6 મે 2026ના ચુકાદામાં કલકત્તા હાઇકોર્ટે આ વાંધો ફગાવી દીધો હતો. અદાલતે નોંધ્યું હતું કે વન અધિકાર સંબંધિત નિયમ 56 હેઠળ જો કોઈ નબળો અથવા અસહાય સમુદાય પોતે ન્યાય માટે અદાલત સુધી પહોંચી શકતો ન હોય, તો જનતાનો સભ્ય પણ તેમના અધિકારોના રક્ષણ માટે અદાલતનો સંપર્ક કરી શકે છે. હાઇકોર્ટે મીના ગુપ્તાને આ મામલે પૂરતો રસ અને સંબંધ ધરાવતી વ્યક્તિ ગણાવી હતી.

‘મોટો પ્રોજેક્ટ છે એટલે કાયદાથી ઉપર નહીં’

હાઇકોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં મહત્વપૂર્ણ રીતે કહ્યું હતું કે મોટા ખર્ચવાળો અથવા રાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતો પ્રોજેક્ટ પણ અમલમાં રહેલા કાયદા મુજબ જ આગળ વધવો જોઈએ. પ્રોજેક્ટનું કદ અથવા રાષ્ટ્રીય મહત્વ તેને ન્યાયિક સમીક્ષાથી બહાર કરી શકતું નથી. આ ટિપ્પણી બાદ હવે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા હાઇકોર્ટની આગળની કાર્યવાહી પર રોક માંગવામાં આવતા કાનૂની પ્રક્રિયાને લઈને ચર્ચા તેજ બની છે.

કેન્દ્રનો પક્ષ એવો રહ્યો છે કે અરજદાર પાસે જરૂરી લોકસ સ્ટેન્ડી નથી અને હાઇકોર્ટમાં કરવામાં આવેલા કેટલાક પડકારો પ્રક્રિયાના દુરુપયોગ સમાન છે. સરકારનું વલણ એ પણ છે કે વ્યક્તિગત દાવાઓને કારણે દેશના મહત્વપૂર્ણ વિકાસ પ્રોજેક્ટને અટકાવી શકાય નહીં. બીજી તરફ અરજદારો અને સંરક્ષણવાદીઓનો મુદ્દો છે કે વિકાસ સાથે પર્યાવરણ અને આદિવાસી અધિકારો અંગેના કાયદાનું પાલન પણ એટલું જ જરૂરી છે.

25 અને 26 નવેમ્બરની સુનાવણી પહેલાં SCમાં અરજી કેમ?

24 સપ્ટેમ્બર સુધી કેન્દ્ર સરકાર કલકત્તા હાઇકોર્ટમાં 25 અને 26 નવેમ્બર 2026ના રોજ અંતિમ સુનાવણી માટે આગળ વધવા સંમત હોવાનું જણાવાયું હતું. પરંતુ તે પહેલાં જ 24 જુલાઈએ દાખલ કરાયેલી વિશેષ અનુમતિ અરજી હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ છે. અરજીની સંભવિત સુનાવણી 5 ઓક્ટોબર માટે સૂચિબદ્ધ હોવાનું જણાવાયું છે. આ સમયક્રમને કારણે સવાલ ઊભો થયો છે કે જ્યારે હાઇકોર્ટમાં અંતિમ સુનાવણી માટેની તારીખ નક્કી થઈ ચૂકી હતી, ત્યારે કાર્યવાહી અટકાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટનો માર્ગ કેમ પસંદ કરવામાં આવ્યો?

પર્યાવરણ અને આદિવાસી અધિકારો અંગે હજુ અનેક પ્રશ્નો

પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલી અરજીઓમાં ફોરેસ્ટ રાઇટ્સ એક્ટ, 2006 હેઠળ આદિવાસી સમુદાયોના અધિકારોના અમલ, ગ્રામસભાની સંમતિ, જંગલ જમીનના ઉપયોગ અને ગેલેથિયા બે તથા કેમ્પબેલ બે નેશનલ પાર્કની આસપાસના પર્યાવરણીય સુરક્ષા વિસ્તાર સંબંધિત મુદ્દાઓ પણ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. મીના ગુપ્તાની અરજીઓમાં સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા વિવિધ નિર્ણયો અને પ્રમાણપત્રોને પણ પડકારવામાં આવ્યા છે.

અહીં સરકાર સામે સવાલ એ છે કે જો પ્રોજેક્ટ કાયદાકીય રીતે સંપૂર્ણપણે મજબૂત છે તો હાઇકોર્ટમાં તેની અંતિમ સુનાવણી આગળ વધવા દેવામાં વાંધો શું છે? શું તમામ જરૂરી ગ્રામસભા પ્રક્રિયા અને વન અધિકાર કાયદાની જોગવાઈઓનું પાલન થયું છે? શોમ્પેન અને નિકોબારી સમુદાયોના અધિકારો અંગે સરકાર પાસે સંપૂર્ણ અને જાહેર સ્પષ્ટતા છે કે નહીં?

જયરામ રમેશે ગણાવ્યો ‘આશ્ચર્યજનક યુ-ટર્ન’

ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી અને કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા જયરામ રમેશે કેન્દ્રની સુપ્રીમ કોર્ટમાં કરેલી અરજીને ‘આશ્ચર્યજનક યુ-ટર્ન’ ગણાવ્યો છે. તેમણે દાવો કર્યો છે કે ₹92,000 કરોડના પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલી પર્યાવરણ અને વન મંજૂરીઓમાં ગંભીર પ્રશ્નો છે અને કલકત્તા હાઇકોર્ટમાં નાગરિકો તથા નાગરિક સમાજ સંગઠનો દ્વારા દાખલ અરજીઓ પર સુનાવણી થવી જોઈએ. તેમના આ નિવેદનો રાજકીય આક્ષેપો છે.

હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નામે આગળ વધતા આટલા મોટા પ્રોજેક્ટની પર્યાવરણીય અને સામાજિક અસરનું સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન કેટલું પારદર્શક છે? સરકાર હાઇકોર્ટની પ્રક્રિયા પર રોક માંગવાને બદલે તમામ દસ્તાવેજો અને મંજૂરીઓ જાહેર કરીને સવાલોના જવાબ આપશે? અને સૌથી મહત્વનું, ગ્રેટ નિકોબારના આદિવાસી સમુદાયોના કાયદેસર અધિકારો અને દેશના વિકાસ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જવાબદારી કોણ અને કેવી રીતે નક્કી કરશે?