SIR Voter List Controversy: મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે SIRની પ્રક્રિયાને લઈને બોમ્બે હાઇકોર્ટના ગોવા બેન્ચે ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. 30 સપ્ટેમ્બરે ન્યાયમૂર્તિ વાલ્મીકિ મેનેઝેસ અને ન્યાયમૂર્તિ અમિત જમસાંદેકરની બેન્ચે કહ્યું કે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં કાયદા અને નિયમો કરતાં સોફ્ટવેરને પ્રાથમિકતા આપી શકાય નહીં. અદાલતે સ્પષ્ટ ચિંતા વ્યક્ત કરી કે જો સોફ્ટવેરની મર્યાદાને કારણે મતદારોના નામ દૂર થતા હોય તો આવી પ્રક્રિયાથી મોટી સંખ્યામાં લોકો મતાધિકારથી વંચિત થઈ શકે છે.
ગોવાના એક જ પરિવારના છ સભ્યોના નામ હટાવવાનો મામલો
આ સમગ્ર વિવાદ ગોવાના સાંતા ક્રૂઝ વિધાનસભા મતવિસ્તારના પરેશ સલગાંવકર અને તેમના પરિવારના અન્ય પાંચ સભ્યો સાથે જોડાયેલો છે. પરિવારના જણાવ્યા અનુસાર SIR શરૂ થાય તે પહેલાં તેઓ એ જ વિધાનસભા મતવિસ્તારમાં નવા મકાનમાં રહેવા ગયા હતા. બૂથ લેવલ અધિકારીએ સરનામું બદલવા માટે Form 8 ભરવાની સલાહ આપી હતી.
પરિવારે Form 8 જમા કરાવ્યા બાદ પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમના EPIC એટલે કે Electors Photo Identity Cardની વિગતો સિસ્ટમમાં મળી ન હતી. ત્યારબાદ અરજી આગળ વધારવાની જગ્યાએ નામો મતદાર યાદીમાંથી દૂર થઈ ગયા. ચૂંટણી પંચે અદાલતમાં દલીલ કરી હતી કે SIRના enumeration તબક્કા દરમિયાન સોફ્ટવેર Form 8ની આવી અરજીઓ પ્રોસેસ કરી શકતું નહોતું.
‘સોફ્ટવેરનું પાલન કરો, કાયદાનું નહીં?’ HCનો સીધો સવાલ
સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે જન પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 અને Registration of Electors Rulesની જોગવાઈઓનો ઉલ્લેખ કરતાં સવાલ કર્યો કે SIRના નામે શું સમગ્ર કાયદાકીય પ્રક્રિયા અટકાવી શકાય? અદાલતે નોંધ્યું કે કાયદાની જોગવાઈઓમાં મતદાર યાદીમાં સરનામું બદલવા માટે Form 8ની વ્યવસ્થા છે. તેથી માત્ર સોફ્ટવેરની મર્યાદાને કારણે કાયદાકીય પ્રક્રિયા અટકાવવી યોગ્ય છે કે નહીં, તે અંગે પંચ પાસેથી સ્પષ્ટતા માંગવામાં આવી.
બેન્ચે કહ્યું કે SIRની પ્રક્રિયા એવી રીતે ચલાવી શકાય નહીં કે કાયદાની જોગવાઈઓ બાજુ પર મૂકી દેવામાં આવે અને અધિકારીઓને માત્ર સોફ્ટવેર જે મંજૂરી આપે તે મુજબ જ કાર્યવાહી કરવાની રહે. અદાલતે આ સ્થિતિને લઈને પોતે ‘ખૂબ પરેશાન’ હોવાનું પણ જણાવ્યું.
વિના સુનાવણી મતદારનું નામ કેવી રીતે હટાવી શકાય?
અદાલતે સૌથી મહત્વનો સવાલ મતદારનું નામ હટાવવાની પ્રક્રિયા અંગે કર્યો. બેન્ચે ચૂંટણી પંચને પૂછ્યું કે કાયદાની કઈ જોગવાઈ હેઠળ કોઈ વ્યક્તિને સુનાવણીની તક આપ્યા વિના મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરી શકાય છે?
અદાલતનું કહેવું હતું કે કોઈ વ્યક્તિનું નામ હટાવવાનું હોય તો તેને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક મળવી જોઈએ. ખાસ કરીને જ્યારે મતદાર પોતે Form 8 જેવી કાયદેસર અરજી કરી ચૂક્યો હોય ત્યારે માત્ર ટેક્નિકલ પ્રક્રિયાના કારણે તેનું નામ ગાયબ થઈ જાય તે અંગે અદાલતે ચિંતા વ્યક્ત કરી.
Form 6 ભરવાનું કહ્યું, પરંતુ Form 8 કેમ નહીં?
ચૂંટણી પંચ તરફથી હાજર અધિવક્તા ગૌરીશ અગ્નિએ દલીલ કરી હતી કે આવી પરિસ્થિતિમાં નામ હટાવાયેલા કેટલાક લોકો Form 6 જમા કરાવીને ફરી મતદાર યાદીમાં સામેલ થયા હતા. પંચે એવો પણ મુદ્દો મૂક્યો કે પરેશ સલગાંવકર અને તેમના પરિવારને Form 6 ભરવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તેમણે તે કર્યું નહોતું.
આ દલીલ સામે બેન્ચે સવાલ કર્યો કે જ્યારે પરિવારે સરનામું બદલવા માટે કાયદા મુજબ Form 8 ભર્યું હતું અને સિસ્ટમ જ તેને સ્વીકારી શકતી નહોતી, ત્યારે તેમને નવા મતદાર તરીકે Form 6 ભરવાનું કેમ કહેવામાં આવ્યું? અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે પહેલેથી મતદાર તરીકે નોંધાયેલા વ્યક્તિને માત્ર સોફ્ટવેરની ખામીને કારણે નવી મતદાર નોંધણીની પ્રક્રિયામાં ધકેલી શકાય નહીં.
ERONET પર નિર્ભરતા સામે ચૂંટણી વ્યવસ્થા અંગે મોટો સવાલ
અદાલતે ERONET સોફ્ટવેરની ભૂમિકા પર પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી એટલે કે ERO પાસે કાયદા મુજબ જરૂરી નિર્ણય લેવાની સત્તા હોવી જોઈએ કે પછી અંતિમ નિર્ણય સોફ્ટવેરની મર્યાદાઓ નક્કી કરશે, તે મુદ્દો કેન્દ્રમાં આવ્યો છે.
અદાલતે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે જો કોઈ ERO કાયદા મુજબ કાર્યવાહી કરવા માગે પરંતુ સોફ્ટવેરમાં જરૂરી વિકલ્પ જ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો શું ટેક્નિકલ સિસ્ટમ અધિકારીની કાયદાકીય સત્તા કરતાં ઉપર બની જશે? અદાલતના મતે આવી વ્યવસ્થા અંગે સ્પષ્ટ જવાબદારી નક્કી થવી જરૂરી છે.
સરકાર અને ચૂંટણી પંચ પાસે હવે મોટા સવાલો
આ સમગ્ર મામલો માત્ર એક પરિવારના છ નામો પૂરતો મર્યાદિત રહેતો નથી. અદાલતે પોતે સવાલ કર્યો કે જો છ લોકો સાથે આવી સ્થિતિ બની શકે છે, તો એવા કેટલા મતદારો હશે જેઓ ટેક્નિકલ અથવા પ્રક્રિયાત્મક કારણોસર અદાલત સુધી પહોંચી શક્યા નથી?
સરકાર અને ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કરવું પડશે કે SIR દરમિયાન સોફ્ટવેરની ખામીને કારણે કેટલા Form 8 અટક્યા અથવા રદ થયા? કેટલા મતદારોના નામ ટેક્નિકલ પ્રક્રિયા બાદ યાદીમાંથી દૂર થયા? આવા મતદારોને પહેલાં નોટિસ અને સુનાવણીની તક કેમ ન આપવામાં આવી? શું દરેક આવા કેસનું સ્વતંત્ર ઓડિટ કરવામાં આવશે? અને સૌથી મહત્વનું, મતદારનો કાયદેસર અધિકાર સોફ્ટવેરની મર્યાદા કરતાં ઉપર રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે ચૂંટણી પંચ શું વ્યવસ્થા કરશે?
ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતા માટે થવો જોઈએ, પરંતુ અદાલતની આ ટિપ્પણીઓએ મૂળ સવાલ સામે મૂક્યો છે: જો કાયદો એક પ્રક્રિયા નક્કી કરે અને સોફ્ટવેર બીજી પ્રક્રિયા લાદે, તો અંતિમ પ્રાધાન્ય કોનું હોવું જોઈએ?
