Delhi Police Journalism Guidelines: નવી દિલ્હીમાં દિલ્હી પોલીસ દ્વારા પત્રકારિતાની નૈતિકતા અંગે સોશિયલ મીડિયા પર કરવામાં આવેલી પોસ્ટને લઈને પ્રેસની સ્વતંત્રતા અને પોલીસની ભૂમિકા અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સોમવારે સાંજે દિલ્હી પોલીસે X પર #EthicsofJournalism હેશટેગ સાથે એક પોસ્ટ કરી હતી, જેમાં પોલીસકર્મીની સામે માઇક્રોફોન લઈને ઊભેલા રિપોર્ટરની AIથી બનાવેલી તસવીરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. પોલીસે આ પોસ્ટને પત્રકારો માટેની સલાહ અને દિશાનિર્દેશ તરીકે રજૂ કરી હતી, પરંતુ તેના આશય અને ભાષાને લઈને સવાલો ઉઠી રહ્યા છે.
આ પોસ્ટ એવા સમયે કરવામાં આવી છે જ્યારે તેના માત્ર બે દિવસ પહેલાં ત્રણ મહિલા પત્રકારોએ જંતર-મંતર ખાતેના એક પ્રદર્શનનું કવરેજ કરતી વખતે દિલ્હી પોલીસના કર્મચારીઓ દ્વારા ગેરવર્તન અને મારપીટ કરવામાં આવી હોવાની ફરિયાદ કરી હતી. આ કારણે ટીકા કરનારાઓનો સવાલ છે કે પોલીસ પોતાની સામે થયેલી ફરિયાદો અંગે જવાબદારી નક્કી કરવાને બદલે પત્રકારોને જ નૈતિકતાનો પાઠ કેમ ભણાવી રહી છે?
The story matters, So does how you get it!
Guidelines for journalists.#DPUpdates
#EthicsofJournalism https://t.co/Uu4nguCbJk— Delhi Police (@DelhiPolice) October 5, 2026
પોલીસને પત્રકારો માટે આચારસંહિતા નક્કી કરવાનો અધિકાર છે?
દિલ્હી પોલીસ કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવતી સંસ્થા છે. તે પત્રકારો માટે પોતાની રીતે કોઈ વ્યાવસાયિક આચારસંહિતા અથવા પત્રકારત્વ સંબંધિત નિયમો નક્કી કરી શકે કે નહીં તે મુદ્દો હવે ચર્ચામાં છે. બંધારણનો અનુચ્છેદ 19(1)(a) અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની ગેરંટી આપે છે અને તેમાં પ્રેસની સ્વતંત્રતા પણ મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
જાહેર પ્રદર્શનનું રિપોર્ટિંગ, તસવીરો અને વીડિયો બનાવવું, ઘટનાસ્થળેથી માહિતી એકત્ર કરવી અથવા તેને પ્રકાશિત કરવા માટે દરેક પત્રકાર પાસે સરકારી અથવા PIB માન્યતા હોવી સામાન્ય કાનૂની શરત નથી. આ સ્થિતિમાં પોલીસ દ્વારા પત્રકારોને ક્યાં ઊભા રહેવું, કેવી રીતે ઓળખાવું અથવા કઈ રીતે રિપોર્ટિંગ કરવું તે અંગેના અસ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશો આપવાથી પોલીસની સત્તાની મર્યાદા અંગે સવાલો ઊભા થાય છે.
મહિલા પત્રકારોની ફરિયાદ વચ્ચે પોસ્ટથી વિવાદ વધ્યો
ત્રણ મહિલા પત્રકારોએ વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારીઓ સામે અયોગ્ય સ્પર્શ અને મારપીટના આક્ષેપો કર્યા હતા. દિલ્હી પોલીસે આ ફરિયાદોને ક્રાઇમ બ્રાન્ચને મોકલવામાં આવી હોવાનું જણાવ્યું હતું. જોકે, ફરિયાદોની તપાસ, પુરાવાઓનું સંરક્ષણ અને જવાબદારી નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા અંગે સ્પષ્ટતા કરતાં પહેલાં જ પત્રકારિતાની નૈતિકતા અંગેની પોસ્ટ કરવામાં આવી હોવાને કારણે વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો છે.
AIથી બનાવેલી તસવીરમાં પત્રકારને પોલીસકર્મી સામે આક્રમક રીતે માઇક્રોફોન ધરાવતા બતાવવામાં આવ્યા છે. ટીકા કરનારાઓના મતે આવી છબી પત્રકારોને ઘટનાસ્થળે સમસ્યા ઊભી કરનારા પક્ષ તરીકે રજૂ કરી શકે છે. કોઈ પત્રકાર પાસે ચોક્કસ ઓળખપત્ર ન હોય, પોલીસની કામગીરીની નજીક હોય અથવા પ્રશ્નો પૂછતો હોય તે કારણસર તેના વિરુદ્ધ ગેરવર્તન, મારપીટ કે રિપોર્ટિંગમાં દખલગીરીને યોગ્ય ઠેરવી શકાય નહીં.
‘સુરક્ષિત અંતર’ જેવા શબ્દો પર પણ સવાલ
પોલીસના દિશાનિર્દેશોમાં ‘માર્ગમાં અવરોધ ન ઊભો કરવો’, ‘યોગ્ય અને સુરક્ષિત અંતર જાળવવું’ અને ‘સ્પષ્ટ રીતે અલગ ઓળખમાં આવવું’ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આ શબ્દોની ચોક્કસ કાનૂની વ્યાખ્યા અથવા માપી શકાય તેવી મર્યાદા શું છે તે અંગે સવાલ છે.
પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ દ્વારા ભીડને હટાવવાની કાર્યવાહી થાય ત્યારે આવા અસ્પષ્ટ નિયમોનો ઉપયોગ પત્રકારોને ઘટનાસ્થળથી દૂર કરવા માટે થઈ શકે છે. પરિણામે પત્રકારો જે કાર્યવાહીનું કવરેજ કરી રહ્યા હોય તે જ કાર્યવાહીથી તેમને દૂર રાખવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. આથી પોલીસની કામગીરી પર સ્વતંત્ર નજર રાખવાની વ્યવસ્થા નબળી પડી શકે છે.
પ્રેસની સ્વતંત્રતા માત્ર સમાચાર પ્રકાશિત કરવા પૂરતી નથી
પત્રકારત્વમાં માત્ર સમાચાર પ્રકાશિત કરવાની પ્રક્રિયા જ મહત્વપૂર્ણ નથી. ઘટનાસ્થળે જઈને માહિતી મેળવવી, પ્રત્યક્ષદર્શીઓ સાથે વાત કરવી, તસવીરો અને વીડિયો એકત્ર કરવા તથા સરકારી કાર્યવાહીનું દસ્તાવેજીકરણ કરવું પણ પત્રકારત્વનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
ખાસ કરીને જાહેર પ્રદર્શન, ધરપકડ, ભીડ નિયંત્રણ અથવા પોલીસ બળપ્રયોગ જેવી પરિસ્થિતિમાં ઘટનાસ્થળે હાજર સ્વતંત્ર પત્રકારો જાહેર દેખરેખનું કામ કરે છે. જો રાજ્યની કોઈ એજન્સી તેમને પોતાની શરતો પર જ રિપોર્ટિંગ કરવાની મંજૂરી આપે, તો પ્રેસની સ્વતંત્રતા વ્યવહારમાં મર્યાદિત થઈ શકે છે.
‘એથિક્સ ઓફ જર્નાલિઝમ’ અંગે પોલીસની ભૂમિકા શું?
પત્રકારિતાની વ્યાવસાયિક નૈતિકતા અંગે ન્યૂઝરૂમ, મીડિયા સંગઠનો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સમાજમાં ચર્ચા થઈ શકે છે. પરંતુ કાયદો અમલમાં મૂકતી સંસ્થાની મુખ્ય જવાબદારી કાયદાનું નિષ્પક્ષ અમલીકરણ અને પોતાની કામગીરી માટે જવાબદારી સ્વીકારવાની છે.
જો પોલીસ અધિકારીઓ સામે પત્રકારો દ્વારા ગંભીર ગેરવર્તનના આરોપો મૂકવામાં આવ્યા હોય, તો પ્રથમ પ્રાથમિકતા ફરિયાદોની નિષ્પક્ષ તપાસ હોવી જોઈએ. પત્રકારોને નૈતિકતાના દિશાનિર્દેશ આપવાથી ફરિયાદોના મૂળ મુદ્દાથી ધ્યાન ભટકવાની શક્યતા અંગે પણ સવાલ ઊભો થાય છે.
ફ્રીલાન્સર અને સ્વતંત્ર પત્રકારો માટે પણ મુશ્કેલી
પત્રકારની ઓળખ અને સરકારી માન્યતાને એકબીજા સાથે જોડવાથી ફ્રીલાન્સર, સ્ટ્રિંગર, વિદ્યાર્થી પત્રકાર, ડોક્યુમેન્ટરી નિર્માતા અને સ્વતંત્ર ડિજિટલ પત્રકારો માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. તમામ પત્રકારો પાસે PIB માન્યતા હોતી નથી અને પત્રકારત્વ માત્ર મોટા મીડિયા સંગઠનોમાં કામ કરતા લોકો પૂરતું સીમિત નથી.
આથી કોઈ ઘટનાના કવરેજ માટે સરકારી અથવા સંસ્થાકીય ઓળખને ફરજિયાત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે તો તે માહિતી એકત્ર કરવાની પ્રક્રિયાને મર્યાદિત કરી શકે છે.
પોલીસ માટે સ્પષ્ટ SOPની જરૂરિયાત
દિલ્હી પોલીસના સંદેશમાં પત્રકારોના સાધનો જપ્ત ન કરવા, ફૂટેજ ડિલીટ ન કરવા, સ્રોતોની માહિતી મેળવવા માટે દબાણ ન કરવા અથવા માન્યતાના અભાવે રિપોર્ટિંગથી દૂર ન રાખવા અંગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા હોવી જોઈએ કે નહીં તે પણ સવાલ છે.
સાથે જ પત્રકારોને ઘટનાસ્થળેથી દૂર કરવાનો નિર્ણય કોણ લઈ શકે, તેનું કારણ કેવી રીતે નોંધાશે, CCTV અને બોડી-કેમેરા ફૂટેજ કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવામાં આવશે અને ફરિયાદોની સ્વતંત્ર સમીક્ષા કેવી રીતે થશે તેની સ્પષ્ટ પ્રક્રિયા હોવી જરૂરી બની શકે છે.
અમિત શાહ અને નરેન્દ્ર મોદીની જવાબદારી અંગે પણ સવાલ
દિલ્હી પોલીસ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના અધીન આવે છે. તેથી ગૃહમંત્રી અમિત શાહ સમક્ષ દિલ્હી પોલીસની કામગીરી અને પત્રકારોની ફરિયાદો અંગે જવાબદારી નક્કી કરવાનો સવાલ ઊભો થાય છે. પત્રકારો દ્વારા લગાવવામાં આવેલા ગેરવર્તનના આક્ષેપોની ઝડપી અને વિશ્વસનીય તપાસ, CCTV તથા બોડી-કેમેરા ફૂટેજનું સંરક્ષણ અને દોષિત અધિકારીઓ સામે યોગ્ય કાર્યવાહી અંગે સ્પષ્ટતા અપેક્ષિત છે.
સાથે જ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પાસેથી પણ એ સુનિશ્ચિત કરવાની અપેક્ષા અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે કે કાયદો અમલમાં મૂકતી એજન્સીઓ બંધારણીય મર્યાદાઓમાં રહીને કામ કરે અને જાહેર દેખરેખ તથા પ્રેસની સ્વતંત્રતાનું સન્માન કરે.
દિલ્હી પોલીસની ‘એથિક્સ ઓફ જર્નાલિઝમ’ પોસ્ટ હવે માત્ર સોશિયલ મીડિયા અપડેટ પૂરતી રહી નથી. મહિલા પત્રકારોની ફરિયાદો, AIથી બનેલી તસવીર, અસ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશો અને પોલીસની કામગીરી પર જાહેર દેખરેખના અધિકાર વચ્ચેનો સંબંધ આ સમગ્ર વિવાદને વધુ ગંભીર બનાવે છે. હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે સુરક્ષા અને વ્યવસ્થાના નામે પત્રકારત્વ માટે કયા નિયંત્રણો કાયદેસર રીતે યોગ્ય છે અને ક્યાંથી તે પ્રેસની સ્વતંત્રતામાં હસ્તક્ષેપમાં બદલાઈ શકે છે.
