Siang Hydropower Project Protest: અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રસ્તાવિત સિયાંગ અપર બહુહેતુક જળવિદ્યુત યોજનાને લઈને વિવાદ વધુ ગંભીર બન્યો છે. રાજ્યના બે મુખ્ય મીડિયા સંગઠનો, અરુણાચલ પ્રેસ ક્લબ (APC) અને અરુણાચલ પ્રદેશ યુનિયન ઓફ વર્કિંગ જર્નાલિસ્ટ્સ (APUWJ)એ યોજનાને લગતા સમાચાર, વીડિયો અને અન્ય પત્રકારત્વ સામગ્રી પર સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ દ્વારા કથિત રીતે લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધો સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે. બંને સંગઠનોએ આ પ્રકારની કાર્યવાહીથી પ્રેસની સ્વતંત્રતા અને જનતાના માહિતી મેળવવાના અધિકારને અસર થવાની ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
પત્રકારોના વીડિયો ભારતમાં ઉપલબ્ધ ન હોવાનો દાવો
APC અને APUWJના સંયુક્ત નિવેદન અનુસાર, છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં રાજ્યના અનેક પત્રકારોએ ફરિયાદ કરી છે કે સિયાંગ યોજના સાથે સંબંધિત તેમના વીડિયો અને અન્ય પત્રકારત્વ સામગ્રી ભારતમાં સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સ માટે ઉપલબ્ધ રહી નથી અથવા તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. કેટલાક કિસ્સામાં આવી સામગ્રી ખોલવાનો પ્રયાસ કરનારા યુઝર્સને કથિત રીતે જણાવાયું કે ભારતના માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી સંબંધિત નિયમો હેઠળની કાનૂની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ સામગ્રીને અસ્થાયી રીતે રોકવામાં આવી છે.
મીડિયા સંગઠનોએ આ ઘટનાને ગંભીર ગણાવી છે અને સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે જો ખરેખર કોઈ સરકારી અથવા કાનૂની આદેશના આધારે સામગ્રી રોકવામાં આવી હોય તો તેની સ્પષ્ટ માહિતી જાહેર કેમ કરવામાં આવી નથી.
વિકાસ, પર્યાવરણ અને આદિવાસી અધિકારો સાથે જોડાયેલો મુદ્દો
APC અને APUWJએ જણાવ્યું કે સિયાંગ યોજના માત્ર એક જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ તેનો સીધો સંબંધ વિકાસ, પર્યાવરણ, વિસ્થાપન, આદિવાસી અધિકારો, રાષ્ટ્રીય હિત અને સિયાંગ નદીના કાંઠે વસતા સ્થાનિક સમુદાયોના ભવિષ્ય સાથે છે.
હાલમાં પ્રસ્તાવિત યોજના સામે વિરોધ પ્રદર્શન થઈ રહ્યાં છે અને સરકાર તથા અસરગ્રસ્ત સમુદાયો વચ્ચે સંવાદની જરૂરિયાત પણ ઊભી થઈ છે. આવી સ્થિતિમાં યોજનાને લગતા પત્રકારત્વ અહેવાલો અથવા જમીની હકીકતો પર ડિજિટલ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે તો જનતાને જાહેર ચર્ચા માટે જરૂરી માહિતીથી વંચિત રહેવું પડી શકે છે, એવી ચિંતા બંને સંગઠનોએ વ્યક્ત કરી.
મીડિયા સંગઠનોનો તર્ક છે કે જમીન પરથી આવતી કોઈ માહિતી અસહજ, ટીકાત્મક અથવા સત્તાવાર દાવાઓથી અલગ હોય તો માત્ર તેના આધારે તેને અસુવિધાજનક પત્રકારત્વ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
સરકાર પાસે સ્પષ્ટતા અને કાનૂની આધાર જાહેર કરવાની માંગ
APC અને APUWJએ રાજ્ય સરકાર પાસે સીધી સ્પષ્ટતા માગી છે કે શું સિયાંગ યોજનાને લગતા સમાચાર, વીડિયો, સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ અથવા અન્ય પત્રકારત્વ સામગ્રીને રોકવા માટે કોઈ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મને સૂચના આપવામાં આવી હતી.
જો કોઈ સરકારી સત્તાધિકારીએ આવી સામગ્રી દૂર કરવા અથવા ભારતમાં તેની પહોંચ મર્યાદિત કરવા માટે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને વિનંતી કરી હોય, તો મીડિયા સંગઠનોએ તેનો કાનૂની આધાર અને કારણો જાહેર કરવાની માંગ કરી છે.
સંગઠનોએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ વિરોધ પ્રદર્શનનું રિપોર્ટિંગ કરવું તેનો સમર્થન કરવું નથી અને સરકારની નીતિ અંગે સવાલ ઉઠાવવો સરકાર વિરોધી પ્રવૃત્તિ સમાન નથી. તેમના મતે પત્રકારનું કામ ઘટનાની માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડવાનું છે, કોઈ પક્ષનું પ્રવક્તા બનવાનું નહીં.
પ્રતિબંધિત પત્રકારત્વ સામગ્રી પુનઃસ્થાપિત કરવાની માંગ
APC અને APUWJએ એવી તમામ માન્ય પત્રકારત્વ સામગ્રી પુનઃસ્થાપિત કરવાની માંગ કરી છે, જેને માત્ર સિયાંગ યોજના અંગેના કવરેજને કારણે પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી હોય. સંગઠનોએ ચેતવણી આપી છે કે પત્રકારોને ડરાવવા, ધમકાવવા અથવા સ્પષ્ટ કારણ વિના ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા તેમની કામગીરી પર અંકુશ મૂકવાના પ્રયાસોને લોકશાહી અને કાનૂની મંચો પર પડકારવામાં આવશે.
આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે માનવાધિકાર અધિવક્તા અને બંધ વિરોધી કાર્યકર્તા એબો મિલીએ પણ દાવો કર્યો છે કે તેમના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પર ભારતમાં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. મિલીનો આરોપ છે કે આ કાર્યવાહી સિયાંગ યોજના અને તેના માટે ચાલી રહેલા પ્રી-ફીઝિબિલિટી રિપોર્ટ (PFR) સર્વેક્ષણ સામે તેમના અભિયાન સાથે જોડાયેલી છે. તેમણે આને જાણીને કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી ગણાવી છે અને પોતાના વિરુદ્ધ સંભવિત કાર્યવાહી અંગે પણ આશંકા વ્યક્ત કરી છે.
12,000 મેગાવોટની યોજના સામે લાંબા સમયથી વિરોધ
સિયાંગ વિસ્તારમાં પ્રસ્તાવિત લગભગ 12,000 મેગાવોટની જળવિદ્યુત યોજનાને લઈને લાંબા સમયથી વિરોધ થઈ રહ્યો છે. વિરોધ કરી રહેલા લોકો હાલ ચાલી રહેલા પ્રી-ફીઝિબિલિટી રિપોર્ટ (PFR) સર્વેક્ષણ અને તેની સાથે જોડાયેલી પ્રવૃત્તિઓ તાત્કાલિક બંધ કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. સંભવિત અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં તૈનાત સુરક્ષા દળોને પાછા બોલાવવાની માંગ પણ કરવામાં આવી છે.
આ યોજનાને અરુણાચલ પ્રદેશમાં નેશનલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર કોર્પોરેશન દ્વારા અમલમાં મૂકવાની યોજના છે. સિયાંગ નદી પર આ પ્રોજેક્ટને ચીન દ્વારા તિબેટમાં યારલુંગ ત્સાંગપો તરીકે ઓળખાતી નદી પર પ્રસ્તાવિત 66 ગીગાવોટના વિશાળ બંધના સંદર્ભમાં પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે.
ભારત સરકાર અને રાજ્ય સરકાર તરફથી એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે સિયાંગ પરનો પ્રોજેક્ટ પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવામાં અને પૂરનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
સુરક્ષા દળોની તૈનાતી સામે કોંગ્રેસનો વિરોધ
તાજેતરમાં અરુણાચલ પ્રદેશ કોંગ્રેસે સિયાંગ અને અપર સિયાંગ જિલ્લાઓમાં સર્વેક્ષણ, ડ્રિલિંગ અને PFR તૈયાર કરવા માટે મોટી સંખ્યામાં સુરક્ષા કર્મચારીઓની તૈનાતી સામે વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. કોંગ્રેસે દલીલ કરી હતી કે વિકાસ યોજનાઓને બળ અથવા ડરાવવા-ધમકાવવાના માધ્યમથી આગળ વધારી શકાય નહીં.
બીજી તરફ રાજ્ય સરકારે પ્રસ્તાવિત યોજનાનો બચાવ કર્યો છે. સરકારનું કહેવું છે કે આ યોજના રાજ્યના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસને વેગ આપી શકે છે, સ્થાનિક યુવાનો માટે રોજગાર અને સ્વરોજગારની તકો ઊભી કરી શકે છે અને દેશની જળ તથા ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવી શકે છે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ હાલનું PFR સર્વેક્ષણ યોજનાની વ્યવહારિકતા ચકાસવા માટે કરવામાં આવી રહ્યું છે. સર્વેક્ષણ પૂર્ણ થયા બાદ જ પ્રોજેક્ટ અંગેની આગળની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવશે.
પ્રેસની સ્વતંત્રતા સામે વિકાસના મોડલ પર મોટો સવાલ
સિયાંગ યોજના અંગેનો વિવાદ હવે માત્ર પ્રોજેક્ટના પર્યાવરણીય અને સામાજિક પ્રભાવ પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી. સમાચાર અને સોશિયલ મીડિયા સામગ્રી પર કથિત પ્રતિબંધના આક્ષેપોએ માહિતીના અધિકાર અને પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતાને પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી છે.
એક તરફ સરકાર પ્રોજેક્ટને વિકાસ, રોજગાર અને રાષ્ટ્રીય ઊર્જા સુરક્ષા સાથે જોડે છે, જ્યારે બીજી તરફ સ્થાનિક વિરોધીઓ પર્યાવરણ, આદિવાસી અધિકારો અને અસરગ્રસ્ત સમુદાયોની સંમતિ અંગે સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. હવે મહત્વનો સવાલ એ છે કે સિયાંગ યોજના અંગે ચાલી રહેલી જાહેર ચર્ચામાં તમામ પક્ષોના દાવા અને જમીની અહેવાલો લોકોને ખુલ્લેઆમ ઉપલબ્ધ રહેશે કે નહીં, અને જો ડિજિટલ પ્રતિબંધો ખરેખર લગાવવામાં આવ્યા હોય તો તેના કાનૂની આધાર અંગે સરકાર ક્યારે સ્પષ્ટતા કરશે.
