Viksit Bharat 2047 Vision: વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી અને દેશના વડા પ્રધાન તરીકે સતત 25 વર્ષ સત્તામાં રહેવાનો વિક્રમ પૂર્ણ કર્યો તે જ દિવસે દિલ્હીમાં યોજાયેલી વિકસિત ભારત સંકલ્પ સભામાં ઉત્સાહભર્યું ભાષણ આપ્યું હતું. તેમણે “અમે કરીને જ રહીશું” અને “વી વિલ ડુ ઇટ”ના સૂત્ર સાથે ભારતને વિશ્વની ટોચની ત્રણ અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સ્થાન અપાવવું, આત્મનિર્ભર ભારત બનાવવું, વૈશ્વિક ઉત્પાદન કેન્દ્ર ઊભું કરવું, અવકાશ ક્ષેત્રે આગળ વધવું અને 2047 સુધીમાં વિકસિત દેશ બનવા જેવા લક્ષ્યોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

જોકે, આ સૂત્રોની શૈલી અને સરકારના લાંબા ગાળાના લક્ષ્યો અંગે સવાલો પણ ઊઠી રહ્યા છે. ટીકાકારોના મતે, વારંવાર ભવિષ્યનાં મોટાં વચનો આપવાને બદલે વર્તમાનમાં મળતાં પરિણામો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને યુવા પેઢી માટે 2047 સુધી રાહ જોવાની વાત કેટલી અસરકારક સાબિત થશે, તે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

જૂનાં સૂત્રોની યાદ અને નવી પેઢી સાથે જોડાવાનો પડકાર

મોદીના “વી વિલ ડુ ઇટ” સૂત્રની તુલના 2016માં જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી (JNU)ના તત્કાલીન વિદ્યાર્થી સંઘ પ્રમુખ કન્હૈયા કુમારનાં સૂત્રો સાથે કરવામાં આવી છે. દેશદ્રોહના ચર્ચાસ્પદ કેસમાં જેલમાંથી છૂટ્યા બાદ કેમ્પસમાં પાછા ફરેલા કન્હૈયા કુમારે “અમને શું જોઈએ? આઝાદી” જેવા સૂત્રો સાથે વિદ્યાર્થીઓને સંબોધ્યા હતા. તેમના સૂત્રોમાં ભૂખમરા અને મૂડીવાદથી આઝાદી જેવા મુદ્દાઓ સામેલ હતા.

તે જ રીતે, અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ બરાક ઓબામાનું 2008ના પ્રમુખપદની ચૂંટણી દરમિયાનનું “યેસ, વી કેન” સૂત્ર પણ યાદ કરવામાં આવ્યું છે. આ બંને ઉદાહરણોનો ઉલ્લેખ કરીને દલીલ કરવામાં આવી છે કે માત્ર આકર્ષક સૂત્રો યુવાનોને લાંબા સમય સુધી પ્રેરિત રાખી શકતા નથી. જેન Z સાથે જોડાવા માટે તેમની રોજિંદી સમસ્યાઓ, અપેક્ષાઓ અને તાત્કાલિક જરૂરિયાતો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.

વિકસિત ભારત 2047નું આર્થિક લક્ષ્ય કેટલું મોટું?

‘વિકસિત ભારત 2047’ના સૂત્ર અંગેનો મુખ્ય સવાલ તેની આર્થિક મહત્વાકાંક્ષા અને તેને હાંસલ કરવા માટે જરૂરી સમય સાથે જોડાયેલો છે. નીતિ આયોગના જુલાઈ 2024ના અભિગમ પત્રમાં જણાવાયું હતું કે 2047 સુધીમાં વિકસિત દેશ બનવા માટે ભારતે 30 ટ્રિલિયન ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થા બનવાનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવાનો પ્રયાસ કરવો પડશે. સાથે જ માથાદીઠ વાર્ષિક આવક 18,000 ડૉલર સુધી પહોંચાડવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી હતી.

આ અભિગમ મુજબ, ભારતનો કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (GDP) તે સમયના 3.36 ટ્રિલિયન ડૉલરથી લગભગ નવ ગણો વધારવો પડશે. માથાદીઠ વાર્ષિક આવક પણ 2,392 ડૉલરથી આશરે આઠ ગણી વધારવાની જરૂર પડશે.

2014માં મોદી વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે ભારતનો GDP આશરે 2 ટ્રિલિયન ડૉલર હતો. 2018માં તેમણે 2022 સુધીમાં ભારતને 5 ટ્રિલિયન ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થા બનાવવાનું લક્ષ્ય જાહેર કર્યું ત્યારે GDP લગભગ 2.7 ટ્રિલિયન ડૉલર હતો. અંદાજ મુજબ, ભારતનો GDP હવે આશરે 4.15 ટ્રિલિયન ડૉલર છે. એટલે કે છેલ્લા 12 વર્ષમાં અર્થવ્યવસ્થાનું કદ લગભગ બમણું થયું હોવા છતાં, 2047ના લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા માટે નોંધપાત્ર વિકાસની જરૂર રહેશે.

યુવાનોની ધીરજ અને રાજકીય અપેક્ષાઓ

યુવા પેઢીની બદલાતી માનસિકતાને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. 1985માં તત્કાલીન વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીએ અમેરિકન કૉંગ્રેસ સમક્ષ ભારતને પ્રાચીન દેશ, પરંતુ યુવાન રાષ્ટ્ર ગણાવતાં કહ્યું હતું કે યુવાનોની જેમ ભારત પણ રાહ જોઈ શકતું નથી. રાજીવ ગાંધીના કાર્યકાળમાં કમ્પ્યુટર અને ટેલિફોનના વિસ્તરણ પર ભાર મૂકાયો હતો. ત્યારબાદ ટેક્નોલોજીનો વિકાસ થયો અને કમ્પ્યુટર તથા ટેલિફોનનું સ્થાન લેપટોપ અને મોબાઇલ જેવા સાધનોએ લીધું.

આજે સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ ટેક્નોલોજી સાથે જોડાયેલી પેઢી ઝડપથી પરિણામો જોવા ઇચ્છે છે. 2014માં મોદીને મત આપનારા ઘણા યુવાનો હવે 30થી 40 વર્ષની ઉંમરે પહોંચી ગયા છે. બીજી તરફ, તે સમયે શાળામાં ભણતા લોકો હવે મતદારો બની ચૂક્યા છે. તેથી જૂની સરકારોની ખામીઓનો ઉલ્લેખ કરતાં વર્તમાન સરકારનાં પરિણામો અંગે પણ સ્પષ્ટ જવાબ આપવાની અપેક્ષા વધી છે.

2024માં 18થી 29 વર્ષની વયજૂથના મતદારો કુલ મતદારોના 22.78 ટકા હતા. 2029ની ચૂંટણી સુધી યુવા મતદારોનો પ્રભાવ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. આ પેઢીને પોતાના સપનાં પૂરાં થવા માટે 2047 સુધી રાહ જોવાનું કહેવું રાજકીય રીતે પડકારજનક બની શકે છે.

જૂનાં વચનો અને નવી સમયમર્યાદાઓ

વિકસિત ભારત 2047ના સૂત્ર સામેનો બીજો સવાલ અગાઉ જાહેર કરાયેલા લક્ષ્યો અંગે છે. મોદીએ 2022 સુધીમાં ભારતને 5 ટ્રિલિયન ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થા બનાવવાનું વચન આપ્યું હતું. એ જ રીતે, 2022 સુધીમાં ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાનું લક્ષ્ય પણ જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. હવે આ લક્ષ્યોની પ્રગતિ અંગે સતત ચર્ચા થતી નથી.

સ્કિલ ઇન્ડિયા, સ્માર્ટ સિટીઝ અને સ્વચ્છ ભારત જેવી યોજનાઓ પણ 2014ના ભાજપના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં દર્શાવાયેલા વચનો સાથે જોડાયેલી હતી. સવાલ છે કે અગાઉનાં લક્ષ્યોની સ્થિતિ અંગે સ્પષ્ટ મૂલ્યાંકન કર્યા વિના 2047નું મોટું લક્ષ્ય રજૂ કરવાથી લોકોનો વિશ્વાસ કેટલો મજબૂત થઈ શકે?

‘વિશ્વાસનું સંકટ’ અને જવાબદારીનો પ્રશ્ન

ભાજપના 2014ના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં ‘વિશ્વાસનું સંકટ’ શીર્ષક હેઠળ કેન્દ્ર સરકારની વિશ્વસનીયતા અને લોકોનો વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. ઢંઢેરામાં રૂપિયાના ઘટતા મૂલ્ય, અન્ય દેશો સાથેના સંબંધો અને સરકારી વ્યવસ્થામાં જવાબદારી તથા ઉત્તરદાયિત્વની પ્રક્રિયાને મજબૂત બનાવવાની વાત કરવામાં આવી હતી.

હાલમાં રૂપિયો પ્રતિ ડૉલર 97 સુધી પહોંચ્યાનો ઉલ્લેખ અને અમેરિકાના ઉપપ્રમુખ જે.ડી. વેન્સની ભારતીય વ્યાવસાયિકો તથા કંપનીઓ અંગેની ટિપ્પણીઓના સંદર્ભમાં પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારની ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ કરીને જાહેર સંસ્થાઓમાં જવાબદારી અને પારદર્શિતાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકાયો છે.

શું સરકારને નવા સૂત્રની જરૂર છે?

‘વિકસિત ભારત 2047’નું લક્ષ્ય મહત્ત્વાકાંક્ષી હોવા છતાં, તે વર્તમાનની સમસ્યાઓ અને અધૂરાં વચનો અંગેના સવાલોનો જવાબ બની શકતું નથી. યુવાનોને ભવિષ્યનું મોટું સ્વપ્ન બતાવવાની સાથે આજના રોજગાર, આવક, શિક્ષણ અને જીવનની તકોમાં દેખાતા સુધારાની પણ અપેક્ષા છે.

મોદી સરકાર માટે પડકાર માત્ર 2047નું લક્ષ્ય રજૂ કરવાનો નથી, પરંતુ અગાઉનાં વચનોની પ્રગતિ સ્પષ્ટ કરવી અને વર્તમાનમાં દેખાય તેવા પરિણામો આપવાનો પણ છે. જો સરકાર યુવા પેઢીનો વિશ્વાસ જાળવવા માગતી હોય, તો તેને લાંબા ગાળાના સૂત્ર કરતાં જવાબદારી, પારદર્શિતા અને સમયસર પરિણામો પર વધુ ભાર મૂકવો જોઈએ.