Kerala Congress Internal Conflict: કેરળમાં કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળના યુનાઇટેડ ડેમોક્રેટિક ફ્રન્ટ (UDF)માં આંતરિક મતભેદો ખુલ્લા પડ્યા છે. 30 સપ્ટેમ્બરે તિરુવનંતપુરમમાં થયેલી અથડામણો બાદ 1 ઑક્ટોબરે UDFના સંયોજક અદૂર પ્રકાશે કેરળ પ્રદેશ કોંગ્રેસ કમિટી (KPCC)ના મુખ્યાલય ઇન્દિરા ભવનમાં યોજેલી પત્રકાર પરિષદે રાજકીય ચર્ચા જગાવી હતી. અપેક્ષા હતી કે પ્રકાશ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ ઇન્ડિયન યુથ કોંગ્રેસની રેલી દરમિયાન સર્જાયેલી સ્થિતિ અંગે વાત કરશે. જોકે, તેમણે મુખ્યમંત્રી વી.ડી. સતીશનની કાર્યશૈલી અને ગઠબંધનના સહયોગીઓ સાથે સલાહ-મસલત કર્યા વિના નિર્ણયો લેવાના મુદ્દા ઉઠાવ્યા હતા.

તિરુવનંતપુરમમાં અથડામણો બાદ રાજકીય વિવાદ

30 સપ્ટેમ્બરની સાંજે તિરુવનંતપુરમમાં ઇન્ડિયન યુથ કોંગ્રેસ (AIYC)ની રેલી દરમિયાન તણાવ વધ્યો હતો. આ રેલી મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ યોજાઈ હતી. અહેવાલો અનુસાર, કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ વિરુદ્ધ ધ્વજ દર્શાવાયા બાદ ભાજપના કાર્યકરો અને યુથ કોંગ્રેસના કાર્યકરો વચ્ચે છૂટીછવાઈ અથડામણો થઈ હતી. ત્યારબાદ કથિત રીતે સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયા (SFI)ના કાર્યકરો પણ ઘટનામાં જોડાયા અને બિયરની બોટલો ફેંકવામાં આવી હોવાના દાવા થયા હતા.

આ ઘટનાને લઈને પ્રકાશના નિવેદનની રાહ જોવાઈ રહી હતી, પરંતુ તેમની પત્રકાર પરિષદમાં મુખ્ય મુદ્દો સતીશન સરકારની નિર્ણયપ્રક્રિયા બની ગયો. પ્રકાશે આક્ષેપ કર્યો કે ગઠબંધનના સહયોગીઓને મહત્વપૂર્ણ નિમણૂકો અંગે અગાઉથી વિશ્વાસમાં લેવામાં આવ્યા નહોતા.

મંત્રીના દરજ્જાની નિમણૂકો પર પ્રકાશની નારાજગી

પ્રકાશની નારાજગીનું તાત્કાલિક કારણ કેબિનેટ મંત્રીના દરજ્જાનાં બે પદો અંગેના અહેવાલો હોવાનું કહેવાય છે. આ પદોમાંથી એક ઑલ ઇન્ડિયા ફૉરવર્ડ બ્લૉક (AIFB)ને અને બીજું ઇન્ડિયન યુનિયન મુસ્લિમ લીગ (IUML)ને આપવામાં આવી રહ્યું હોવાની ચર્ચા હતી. અગાઉના મંત્રી એમ.કે. મુનીરને વહીવટી સુધારા આયોગના અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે AIFBના મહાસચિવ જી. દેવરાજનને દિલ્હીમાં કેરળના વિશેષ પ્રતિનિધિ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.

પ્રકાશે કહ્યું કે આ નિમણૂકો અંગે નિર્ણય લેતાં પહેલાં તેમની સાથે કોઈ ચર્ચા કરવામાં આવી નહોતી. આ કારણે પત્રકારોના સવાલોના જવાબ આપવામાં પણ તેમને મુશ્કેલી પડી હતી. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો કે સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ માટે નામ નક્કી કરતી વખતે પણ તેમની સલાહ લેવામાં આવી નહોતી. સાથે જ તેમણે ચાર્ટર્ડ વિમાનમાં મુખ્યમંત્રીની મુસાફરીને લઈને ઊભા થયેલા વિવાદ અંગે સતીશનને સ્પષ્ટતા કરવાની માગ કરી હતી.

સતીશન સામે પ્રથમ ખુલ્લો વિરોધ?

મે મહિનામાં કોંગ્રેસના સંગઠન મહાસચિવ કે.સી. વેણુગોપાલને પાછળ છોડીને મુખ્યમંત્રી બનેલા સતીશન સામે આ ઘટનાને કોંગ્રેસની અંદરથી ઊઠેલા પ્રથમ ખુલ્લા વિરોધ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને KPCCના મુખ્યાલયમાં પ્રકાશે જાહેરમાં અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો તે બાબતનું રાજકીય મહત્વ છે.

સતીશન અગાઉ ખાનગી રીતે ભાડે લીધેલા ચાર્ટર્ડ વિમાનમાં મુસાફરી કરવા અને મુસાફરીનો ખર્ચ કોણે ઉઠાવ્યો તે અંગે સ્પષ્ટતા ન આપવા બદલ વિવાદમાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત 38 સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓમાં યોજાયેલી પેટાચૂંટણીઓમાં UDF ત્રણ બેઠકો ગુમાવી બેઠું હતું. લગભગ પાંચ મહિના પહેલાં યોજાયેલી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ડાબેરી પક્ષોની હાર બાદ આ પરિણામે ગઠબંધનની સ્થિતિ અંગે ચર્ચા વધારી હતી.

પ્રકાશના નિવેદનને કે.સી. વેણુગોપાલ સાથે જોડીને જોવામાં આવ્યું, જોકે અલપ્પુઝાના સાંસદે કહ્યું કે આ મુદ્દાઓ અંગે પક્ષની અંદર ચર્ચા કરવામાં આવશે. પ્રકાશ પોતે મધ્ય ત્રાવણકોરમાં એઝવા સમુદાય સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ કોંગ્રેસી ચહેરા છે. તેઓ રાજ્યમાં મંત્રી રહી ચૂક્યા છે અને અત્તિંગલથી સાંસદ છે.

IUMLના મંત્રીપદથી જૂનો વિવાદ ફરી ચર્ચામાં

IUMLને કેબિનેટ મંત્રીનું છઠ્ઠું પદ આપવાની ચર્ચાનો ભાજપે વિરોધ કર્યો હતો. આ મુદ્દાએ 2012ના ‘પાંચમા મંત્રીના વિવાદ’ની યાદ તાજી કરી હતી. તે સમયે IUMLએ વિધાનસભામાં પોતાની બેઠકોના પ્રમાણમાં વધારાનું મંત્રીપદ માગ્યું હતું. આ વિવાદથી રાજ્યમાં સાંપ્રદાયિક ધ્રુવીકરણ વધ્યું હતું અને ભાજપના પ્રભાવ અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી.

આ વખતે IUMLએ સતીશનને મુખ્યમંત્રી પદ માટે ખુલ્લેઆમ સમર્થન આપ્યું હતું. કોંગ્રેસના કેટલાક વર્ગોમાં એવી અટકળો છે કે છઠ્ઠા મંત્રીપદની ચર્ચા રાજકીય આપ-લે સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. જોકે, આ બાબત અંગે કોઈ સત્તાવાર પુષ્ટિ રજૂ કરવામાં આવી નથી. વિધાનસભામાં IUMLની બેઠકો કોંગ્રેસની સરખામણીમાં આશરે ત્રીજા ભાગની હોવાથી તેને વધારાનું મંત્રીપદ આપવાની રાજકીય ગણતરી પણ ચર્ચાનો વિષય બની છે.

નિર્ણયપ્રક્રિયા અને સંગઠનની ભૂમિકા અંગે સવાલો

સતીશન મુખ્યમંત્રી બન્યા બાદ તેમની પાસે નિર્ણય લેવાની વિશાળ સ્વતંત્રતા રહી હોવાનો પક્ષના કેટલાક નેતાઓનો દાવો છે. KPCCના અધ્યક્ષ સની જોસેફને મંત્રીમંડળમાં સ્થાન મળ્યું હતું, જ્યારે મુખ્યમંત્રી પદની દાવેદારીમાં પાછળ રહેલા વેણુગોપાલની રાજ્યના રાજકારણમાં સીધી દખલ મર્યાદિત થઈ હોવાની ચર્ચા છે. વેણુગોપાલને સમર્થન આપતાં કેરળનાં પ્રભારી અને AICCનાં મહાસચિવ દીપા દાસમુંશીની ભૂમિકા પણ નબળી પડી હોવાના દાવા થયા છે.

કોંગ્રેસના કેટલાક અનુભવી નેતાઓ માને છે કે સતીશનની કાર્યશૈલીમાં સામૂહિક ચર્ચા અને સંગઠનાત્મક પ્રક્રિયાઓને પૂરતું સ્થાન મળતું નથી. તેમના મતે, કે. કરુણાકરણ અને ઓમન ચાંડી જેવા ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રીઓ લોકપ્રિયતાના શિખરે હોવા છતાં પક્ષની પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરતા હતા. UDFના સંયોજક તરીકે સહયોગીઓને મંત્રીના દરજ્જાનાં પદો અંગે જાણ કરવાની જવાબદારી પ્રકાશની હતી, તેથી નિર્ણય પહેલાં તેમની સાથે ચર્ચા થવી જોઈતી હતી, એવો મત વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે.

આ પદો અગાઉ ડાબેરી મોરચાની સરકારે વી.એસ. અચ્યુતાનંદન અને પક્ષપલટો કરીને આવેલા કે.વી. થૉમસને સ્થાન આપવા માટે ઊભાં કર્યાં હતાં. તે સમયે કોંગ્રેસે, ખાસ કરીને સતીશને, આ વ્યવસ્થાનો વિરોધ કર્યો હતો. પ્રકાશના નજીકનાં સૂત્રોનું કહેવું છે કે હવે એ જ પ્રકારના નિર્ણયને સમર્થન આપવામાં આવતાં તેના નીતિગત પાસાં પર ચર્ચા થવી જોઈતી હતી. આ દૃષ્ટિકોણથી વી.એમ. સુધિરન વહીવટી સુધારા આયોગના અધ્યક્ષ અને પી.જે. કુરિયન દિલ્હીમાં કેરળના પ્રતિનિધિ બની શકે એવા નામ તરીકે ચર્ચાઈ રહ્યા હોવાનું કહેવાય છે.

KPCCની નિષ્ક્રિયતા અને નવા અધ્યક્ષની પસંદગીનો મુદ્દો

સતીશનના ટીકાકારોના જણાવ્યા અનુસાર, KPCC અને UDFની સંગઠનાત્મક કામગીરીમાં ઘટાડો થયો છે. UDFની એકમાત્ર બેઠક ચાર મહિના બાદ 30 જુલાઈએ યોજાઈ હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. KPCCને નિષ્ક્રિય બનાવી દેવામાં આવી હોવાનો અને તેના અધ્યક્ષને વીજ મંત્રાલયની કામગીરી સુધી સીમિત રાખવામાં આવ્યા હોવાનો પણ આક્ષેપ છે.

ત્રણમાંથી બે કાર્યકારી અધ્યક્ષો એ.પી. અનિલ કુમાર અને પી.સી. વિશુનાથ મંત્રીમંડળમાં સામેલ થયા છે. પ્રદેશ સચિવ અને કાર્યાલયના પ્રભારી એમ. લિજુ તથા પ્રદેશ યુથ કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ ઓ.જે. જનીશને પણ મંત્રીપદ મળ્યું હોવાનો ઉલ્લેખ છે. અનેક જિલ્લા અધ્યક્ષો ચૂંટણી જીતીને ધારાસભ્ય બનતાં પક્ષના સંગઠન અને સરકાર વચ્ચેની ભૂમિકાઓ એકબીજામાં ભળી ગઈ હોવાની ટીકા થઈ રહી છે.

વિપક્ષના નેતા તરીકે સતીશન ‘ટીમ UDF’ના સામૂહિક નેતૃત્વની વાત કરતા હતા, પરંતુ મુખ્યમંત્રી બન્યા પછી નિર્ણયો વ્યક્તિગત રીતે લેતા હોવાનો તેમના ટીકાકારોનો આરોપ છે. આ પરિસ્થિતિમાં KPCCના નવા અધ્યક્ષની પસંદગી કરીને મુખ્યમંત્રી પર સંગઠનાત્મક અંકુશ સ્થાપવાની માગ ઊઠી છે.

નવા કાર્યકારી અધ્યક્ષ માટે જૂથબંધીની ચર્ચા

KPCCના અધ્યક્ષ સની જોસેફનું સ્થાન કોણ લેશે તે અંગે કોંગ્રેસમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે. સતીશને જૂના નેતા કોડિકુન્નિલ સુરેશને ટેકો આપ્યો છે અને કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ પણ તેમના નામ અંગે સંમતિ દર્શાવી હોવાનો ઉલ્લેખ છે. બીજી તરફ વેણુગોપાલ પોતાના જૂથના મેથ્યુ કુઝલનાદન અથવા શફી પરંબિલને બીજા કાર્યકારી અધ્યક્ષપદ માટે ટેકો આપી શકે છે. જોસેફ વઝક્કનને રમેશ ચેન્નિથલાનું સમર્થન હોવાનું કહેવાય છે.

સામુદાયિક સમીકરણોને કારણે વઝક્કન અથવા કુઝલનાદન જેવા ખ્રિસ્તી ચહેરાઓના નામ પણ ચર્ચામાં છે. IUMLને વધારાનું મંત્રીપદ મળવાની ચર્ચા વચ્ચે આ નેતાઓ મંત્રીમંડળમાં સ્થાનથી વંચિત રહ્યા હોવાની વાત પણ સામે આવી છે. જોકે, સતીશન કુઝલનાદનના નામ અંગે ઉત્સાહિત ન હોવાનું કહેવાય છે.

મુખ્યમંત્રીના નજીકના લોકો પ્રકાશની નારાજગી પાછળ રાજકીય કાવતરું હોવાની શંકા વ્યક્ત કરે છે અને તેમાં વેણુગોપાલના સમર્થકોની ભૂમિકા હોવાનો દાવો કરે છે. તેઓ પ્રદેશ મહિલા કોંગ્રેસનાં અધ્યક્ષ જે.બી. માથરે પ્રકાશને ખુલ્લેઆમ સમર્થન આપ્યું હોવાનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ દરમિયાન સતીશન રોકાણ આકર્ષતા નેતા તરીકે પોતાની છબી મજબૂત કરવા કૅફે અને જિમનાં ઉદ્ઘાટનોમાં વ્યસ્ત હોવાની ટીકા પણ થઈ રહી છે. ગયા અઠવાડિયે વ્યસ્તતાનું કારણ આપીને તેમણે મંત્રીમંડળની સાપ્તાહિક બેઠક યોજી નહોતી એવો દાવો છે.

ચાર્ટર્ડ વિમાનના વિવાદ અંગે સ્પષ્ટતા, સહયોગીઓ સાથે સલાહ-મસલત અને KPCCની ભૂમિકા જેવા મુદ્દાઓ હવે કેરળ કોંગ્રેસની અંદર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. પ્રકાશના નિવેદનથી ઊભા થયેલા સવાલોનો પક્ષ કેવી રીતે ઉકેલ લાવે છે અને સતીશન સરકાર તથા સંગઠન વચ્ચેનું સંતુલન કેવી રીતે જાળવાય છે, તેના પર હવે રાજકીય નજર રહેશે.