INDIA Alliance SC Petition: કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધી, કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે સહિત વિપક્ષના 11 નેતાઓએ મતદાર યાદીઓના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) અને ચૂંટણી પંચની કાર્યપદ્ધતિને પડકારતી અરજી સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરી છે. અરજીમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે મતદાર યાદીમાંથી મોટા પ્રમાણમાં નામો દૂર કરવામાં આવી રહ્યાં છે અને SIR સંબંધિત કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણયો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારે અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની જાણકારી, મંજૂરી અથવા સંમતિ વિના લીધા હતા.

વકીલ પ્રસન્ના એસ. મારફતે દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં સુપ્રીમ કોર્ટને ચૂંટણી પંચના આંતરિક દસ્તાવેજો મંગાવવા, મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરાયેલા નામોનું સ્વતંત્ર ઓડિટ કરાવવા અને તમામ રાજ્યોમાં SIR પ્રક્રિયા પર વચગાળાનો પ્રતિબંધ મૂકવા સહિત 10 મુખ્ય નિર્દેશો આપવાની વિનંતી કરવામાં આવી છે.

અરજદારોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ સુપ્રીમ કોર્ટના 27 મેના અગાઉના નિર્ણયને ફરીથી ખોલવાની માગ કરી રહ્યા નથી. તેમની અરજીનો વ્યાપ SIR સંબંધિત નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા, મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર કરવાની પદ્ધતિ, ઑનલાઇન ફોર્મ-6માં ફેરફાર અને ચૂંટણી ડેટાબેઝના સંચાલન જેવા મુદ્દાઓ પૂરતો મર્યાદિત છે.

ચૂંટણી પંચના આંતરિક રેકોર્ડ અને નિર્ણયોની વિગતો માગી

અરજીમાં ચૂંટણી પંચને SIR સંબંધિત ફાઇલો, બેઠકોની કાર્યવાહી, અધિકારીઓની નોંધો, ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા નોંધાવવામાં આવેલા વાંધાઓ અને ECINET તથા ERONET સિસ્ટમના ઍક્સેસ લૉગ રજૂ કરવા નિર્દેશ આપવાની માગ કરવામાં આવી છે. અરજદારોના મતે, આ દસ્તાવેજો દ્વારા જાણી શકાશે કે નિર્ણયો કઈ રીતે લેવાયા હતા અને સંબંધિત રેકોર્ડ સુધી કોની પહોંચ હતી.

24 જૂન 2025ના રોજ દેશવ્યાપી SIR શરૂ કરવા સંબંધિત સંપૂર્ણ ફાઇલ પણ માગવામાં આવી છે. અરજીમાં એક RTIના જવાબનો ઉલ્લેખ કરીને દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચૂંટણી પંચના પ્રથમ અપીલ સત્તાધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે 2025માં દેશવ્યાપી SIR શરૂ કરવાનો કોઈ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નહોતો. અરજદારોના મતે, આ જવાબ 24 જૂન 2025ના ચૂંટણી પંચના આદેશના એક ભાગ સાથે મેળ ખાતો નથી. આ તફાવત દૂર કરવા માટે મૂળ દસ્તાવેજોની તપાસ જરૂરી હોવાનું તેમણે જણાવ્યું છે.

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની સત્તા અંગે સવાલ

અરજીમાં બંધારણની કલમ 324, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સંબંધિત 2023ના કાયદાની કલમ 18 તથા ટી.એન. શેષન કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે.

અરજદારોનો તર્ક છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો કરતાં એકતરફી અને ઉચ્ચ નિર્ણયકારી સત્તા પ્રાપ્ત નથી. અરજીમાં આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે કે આશરે 10 મહિનાના સમયગાળામાં લગભગ 14 પ્રસંગોએ જ્ઞાનેશ કુમારે એવા નિર્ણયો લીધા હતા, જેના પર અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોએ વાંધા નોંધાવ્યા હતા.

આ દાવાના સંદર્ભમાં અરજીમાં 23 સપ્ટેમ્બરે પ્રકાશિત થયેલી એક મીડિયા તપાસનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અરજદારોનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પંચ નિર્ણયો સર્વસંમતિથી લેવાયા હોવાનું જણાવે છે, જ્યારે અહેવાલોમાં અસંમતિ અને વાંધાઓનો ઉલ્લેખ થયો છે. આ વિસંગતતા સ્પષ્ટ કરવા માટે બેઠકની કાર્યવાહી અને સંબંધિત નોંધો કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.

અરજીમાં એવી પણ વિનંતી કરવામાં આવી છે કે જો કોઈ નિર્ણય કાયદાકીય સત્તા વિના અથવા ફરજિયાત પ્રક્રિયાનું પાલન કર્યા વિના લેવામાં આવ્યો હોવાનું જણાય, તો તેને રદ કરવામાં આવે. કથિત અનિયમિતતાઓ માટે જવાબદાર લોકો સામે જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950ની કલમ 32 હેઠળ કાર્યવાહી કરવાની માગ પણ કરવામાં આવી છે.

ફોર્મ-6માં ફેરફારની કાયદેસરતા પર વિવાદ

નવા મતદારોની નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ઑનલાઇન ફોર્મ-6માં જુલાઈ 2026માં કરવામાં આવેલા ફેરફારને પણ અરજીમાં પડકારવામાં આવ્યો છે. સુધારેલા ફોર્મમાં અરજદારે જાહેર કરવાનું હતું કે પોતાનું નામ અથવા માતા-પિતા કે દાદા-દાદીનું નામ અગાઉની SIR દરમિયાન તૈયાર કરવામાં આવેલી મતદાર યાદીમાં સામેલ હતું કે નહીં.

અરજદારોનું કહેવું છે કે મતદાર નોંધણી નિયમો, 1960માં નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન કર્યા વિના ફોર્મમાં આવો ફેરફાર કરી શકાય નહીં. તેથી સંબંધિત નિયમોમાં યોગ્ય સુધારો ન થાય ત્યાં સુધી ફોર્મ-6ને હાલના નિયમો અનુસાર જ રાખવાની માગ કરવામાં આવી છે.

અરજીમાં જણાવાયું છે કે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ પણ આ ફેરફારો સામે વાંધા નોંધાવ્યા હતા. અરજદારોને આશંકા છે કે જૂની મતદાર યાદીમાં પરિવારનાં નામ ન ધરાવતા પાત્ર નાગરિકો માટે આ વધારાની જાહેરાત મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.

સ્વતંત્ર ઓડિટ, EVMની સમીક્ષા અને નામ દૂર કરવાનાં કારણો જાહેર કરવાની માગ

અરજીમાં સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશની અધ્યક્ષતામાં સ્વતંત્ર સમિતિ રચવાની વિનંતી કરવામાં આવી છે. સમિતિએ SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરાયેલા નામોનું ઓડિટ કરવું અને ચૂંટણી ડેટાબેઝ સુધી પહોંચવાની વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવી જોઈએ, એવી માગ છે.

EVM સંબંધિત પ્રક્રિયાઓની પણ સમીક્ષા કરીને તેમની સરખામણી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અપનાવવામાં આવતી શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ સાથે કરવાની અપીલ કરવામાં આવી છે. અરજીમાં EVM સંબંધિત કોઈ ચોક્કસ ગેરરીતિ સાબિત થયાનો દાવો કરવામાં આવ્યો નથી; અહીં પ્રક્રિયાની સમીક્ષા કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.

અરજદારોએ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરાયેલા નામોની બૂથવાર યાદી, નામ દૂર કરવાનાં કારણો અને મતદારોની ઉંમર તથા લિંગ પ્રમાણેની વિગતો પ્રકાશિત કરવાની પણ માગ કરી છે. ખોટી રીતે દૂર થયેલા નામો ફરી સામેલ કરાવવા માટે અસરકારક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની વિનંતી કરવામાં આવી છે.

નોટિસ અને સુનાવણી વિના નામ ન દૂર થાય, SIR પર વચગાળાનો પ્રતિબંધ માગ્યો

અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે કોઈ મતદારનું નામ યાદીમાંથી દૂર કરતાં પહેલાં તેને યોગ્ય નોટિસ આપવામાં આવે અને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક મળે. પંજાબ સહિત ચૂંટણી યોજાનારાં રાજ્યોમાં પાત્ર નાગરિકોને નિર્ધારિત અંતિમ તારીખ સુધી મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવાની તક આપવાની પણ માગ કરવામાં આવી છે.

અરજદારો ઇચ્છે છે કે કોર્ટમાં મામલાનો અંતિમ નિકાલ ન આવે ત્યાં સુધી SIR સંબંધિત દરેક નિર્ણય નિર્ધારિત કાયદાકીય પ્રક્રિયા હેઠળ લેવામાં આવે અને તેની સંપૂર્ણ નોંધ રાખવામાં આવે. આ સાથે તમામ રાજ્યોમાં ચાલી રહેલી SIR પ્રક્રિયા પર વચગાળાનો પ્રતિબંધ મૂકવાની વિનંતી કરવામાં આવી છે.

ECINET અને ERONETના સંચાલન અંગે પણ તપાસની માગ

અરજીમાં ECINET અને ERONET ડેટાબેઝના સંચાલન પર સવાલ ઉઠાવતાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચૂંટણી પંચના IT વિભાગનું કેન્દ્રીય નિયંત્રણ મતદાર નોંધણી અધિકારીઓની કાયદેસરની ભૂમિકાને અસર કરી શકે છે. અરજદારોના મતે, મતદાર યાદી તૈયાર કરવા અને તેમાં સુધારા કરવાની પ્રક્રિયામાં સ્થાનિક અધિકારીઓની સત્તા અને જવાબદારી જળવાઈ રહેવી જરૂરી છે.

ચૂંટણી પંચે 26 સપ્ટેમ્બરની પ્રેસ નોટમાં જણાવ્યું હતું કે SIR દરમિયાન ફોર્મ-6માં ઉમેરાયેલી વધારાની જાહેરાતને સુપ્રીમ કોર્ટે મંજૂરી આપી હતી. જોકે, કોર્ટના અગાઉના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે ફોર્મ-6ના આ ફેરફારને મંજૂરી આપવાનો કે નકારવાનો પ્રશ્ન તે સમયે વિચારણા હેઠળ આવ્યો નહોતો. તેથી તેની કાયદેસરતાનો મુદ્દો ન્યાયિક વિચારણા માટે ખુલ્લો છે.

હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્નો એ છે કે SIR સંબંધિત નિર્ણયો કાયદેસર પ્રક્રિયા અનુસાર લેવાયા હતા કે નહીં, ફોર્મ-6માં ફેરફાર માટે નિયમોમાં સુધારો જરૂરી હતો કે નહીં અને મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા પૂરતી પારદર્શક છે કે નહીં. આ મુદ્દાઓ પર કોર્ટનું વલણ આગામી કાર્યવાહી માટે મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.