Justice K Chandru: ભારતમાં સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે. મદ્રાસ હાઇકોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ કે. ચંદ્રુએ આરોપ લગાવ્યો છે કે ન્યાયાધીશોની નિમણૂક હવે કોલેજિયમ વ્યવસ્થા દ્વારા નહીં, પરંતુ સીધી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા કરવામાં આવી રહી છે. તેમણે ન્યાયિક નિમણૂકોની વર્તમાન પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાના અભાવ અને તેની બંધારણીય માન્યતા અંગે પણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
શનિવારે એશિયન કૉલેજ ઑફ જર્નાલિઝમ (ACJ) દ્વારા આયોજિત ‘હૂ વિલ જજ ધ જજેસ’ એટલે કે ‘ન્યાયાધીશોનો નિર્ણય કોણ કરશે?’ વિષય પરની ચર્ચામાં મુખ્ય વક્તવ્ય આપતાં ચંદ્રુએ આ મુદ્દે પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. તેમના મતે, ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા અંગે સામાન્ય નાગરિકો અને અન્ય સંબંધિત પક્ષોને પૂરતી જાણકારી મળતી નથી, જેના કારણે વ્યવસ્થાની પારદર્શિતા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.
NJAC કાયદો રદ થયા બાદ નિમણૂક વ્યવસ્થામાં શું બદલાયું?
ચંદ્રુએ જણાવ્યું હતું કે 2014માં કેન્દ્રમાં સત્તા પર આવ્યા બાદ નરેન્દ્ર મોદી સરકાર દ્વારા રાષ્ટ્રીય ન્યાયિક નિમણૂક આયોગ (NJAC) સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. આ આયોગનો હેતુ ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટેની પ્રક્રિયામાં કોલેજિયમ સિવાયની વ્યવસ્થાને સ્થાન આપવાનો હતો. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે NJAC સંબંધિત કાયદાને રદ કરી દીધો હતો.
ચંદ્રુના દાવા મુજબ, ત્યારથી સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં વડાપ્રધાનની સીધી ભૂમિકા રહી છે અને કોલેજિયમ વ્યવસ્થા માત્ર નામ પૂરતી રહી ગઈ છે. તેમણે એવો પણ આક્ષેપ કર્યો હતો કે સરકારે NJACને ફરીથી અમલમાં મૂકવાનો પ્રયાસ કર્યો નથી, કારણ કે તેને ન્યાયિક નિમણૂકો માટે અન્ય વધુ ફાયદાકારક માર્ગો મળી ગયા છે.
આ નિવેદનો ચંદ્રુના પોતાના રાજકીય અને સંસ્થાકીય મૂલ્યાંકનને દર્શાવે છે. ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની ઔપચારિક પ્રક્રિયા, તેમાં કોલેજિયમની ભૂમિકા અને સરકારની ભૂમિકા અંગે તેમના દાવાઓને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવા જરૂરી છે.
કોલેજિયમની પારદર્શિતા અને બંધારણીય આધાર પર સવાલ
કોલેજિયમ વ્યવસ્થાની ટીકા કરતાં ચંદ્રુએ કહ્યું હતું કે આ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાનો અભાવ છે અને ભારતીય બંધારણમાં કોલેજિયમનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે ન્યાયાધીશોની પસંદગીની પ્રક્રિયા અંગે બહારના લોકોને પૂરતી માહિતી મળતી નથી.
તેમણે પોતાના સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં 38 ન્યાયાધીશો છે, જ્યારે દેશની વિવિધ હાઇકોર્ટમાં આશરે 1,000 ન્યાયાધીશો છે. આટલી મોટી ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં નિમણૂકની પ્રક્રિયા કેવી રીતે ચાલે છે અને પસંદગી માટે કયા માપદંડો અપનાવવામાં આવે છે તે અંગે વધુ સ્પષ્ટતા હોવી જોઈએ, એવો તેમનો મત હતો.
ચંદ્રુએ કોલેજિયમ વ્યવસ્થાને દેશનાં સૌથી ગુપ્ત રહસ્યોમાંની એક ગણાવી હતી. તેમણે એવો દાવો પણ કર્યો કે ભારત સિવાય દુનિયામાં અન્યત્ર ન્યાયાધીશો પોતે જ બીજા ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરતા નથી. તેમના મતે, ભારત જેવા ચૂંટાયેલા લોકશાહી દેશ માટે આ વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા થવી જરૂરી છે.
હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશોની પસંદગી અંગે એસ. મુરલીધરના સવાલો
આ કાર્યક્રમમાં ઓડિશા હાઇકોર્ટના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ એસ. મુરલીધરે પણ ન્યાયિક વ્યવસ્થાના વિવિધ પાસાં પર પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. તેમણે ‘પ્રાઇમસ ઇન્ટર પેરેસ: અ ક્રિટીક ઑફ ધ ઑફિસ ઑફ ચીફ જસ્ટિસ ઑફ ઇન્ડિયા’ વિષય પર મુખ્ય વક્તવ્ય આપ્યું હતું.
મુરલીધરે કહ્યું હતું કે દેશમાં એવા અનેક લોકો ભવિષ્યમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ બનવાના છે, જેમણે અગાઉ કોઈ હાઇકોર્ટનું નેતૃત્વ કર્યું નથી. તેમના મતે, મુખ્ય ન્યાયાધીશની પસંદગી માટેના માપદંડો અને સંબંધિત અનુભવ અંગે ચર્ચા થવી જોઈએ.
તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મહિલા ન્યાયાધીશોની અછત અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડી.વાય. ચંદ્રચૂડના બે વર્ષના કાર્યકાળનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે સવાલ કર્યો હતો કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં બઢતી માટે લાયક એક પણ મહિલા ન્યાયાધીશ કેમ મળી નહીં. મુરલીધરે વિવિધતા અંગે કરવામાં આવતા દાવાઓની ટીકા કરતાં કહ્યું હતું કે આ મુદ્દે થતી ચર્ચા વાસ્તવિક પ્રતિનિધિત્વમાં કેટલો ફેરફાર લાવે છે તે તપાસવું જરૂરી છે.
મહાભિયોગની પ્રક્રિયા અને ન્યાયિક નિમણૂકોમાં વિવિધતાનો મુદ્દો
ચર્ચા દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ રાજુ રામચંદ્રને ‘અનિચ્છા કે અક્ષમતા? મહાભિયોગના પ્રયાસો નિષ્ફળ કેમ જાય છે’ વિષય પર પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. તેમના વક્તવ્યનો કેન્દ્રબિંદુ ન્યાયાધીશો સામે મહાભિયોગની કાર્યવાહી શરૂ કરવા અને તેને સફળતાપૂર્વક આગળ વધારવામાં આવતી મુશ્કેલીઓ હતો.
પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ કે. કન્નને ‘ન્યાયાધીશોને નિર્ણય લેવા માટે તૈયાર કરવા’ વિષય પર સંબોધન કર્યું હતું. આ ઉપરાંત, મદ્રાસ હાઇકોર્ટનાં વરિષ્ઠ વકીલ આર. વૈગઈએ ન્યાયિક નિમણૂકોમાં વિવિધતાના અભાવ અને તેની ન્યાયની ગુણવત્તા પર પડી શકે તેવી અસર અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
ન્યાયિક સ્વતંત્રતા અને જવાબદારી અંગે ચર્ચા તેજ
ACJના આ કાર્યક્રમમાં રજૂ થયેલા વિચારો ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા, કોલેજિયમની પારદર્શિતા, મહિલા ન્યાયાધીશોના પ્રતિનિધિત્વ, મુખ્ય ન્યાયાધીશોની પસંદગી અને મહાભિયોગની પ્રક્રિયા જેવા અનેક મુદ્દાઓને સામે લાવે છે.
કે. ચંદ્રુના આરોપો અને અન્ય ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશો તથા કાનૂની નિષ્ણાતો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલો વચ્ચે એક મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે ન્યાયિક નિમણૂકોની પ્રક્રિયા કેટલી પારદર્શક અને જવાબદાર હોવી જોઈએ. સાથે જ, ન્યાયિક સ્વતંત્રતા જાળવવી અને નિમણૂક પ્રક્રિયા અંગે જાહેર વિશ્વાસ મજબૂત કરવો પણ મહત્ત્વનો વિષય છે.
આ મુદ્દાઓ અંગે કોઈ અંતિમ નિષ્કર્ષ પર પહોંચવા માટે સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓ, સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ અને ન્યાયિક નિમણૂકોની વાસ્તવિક પ્રક્રિયાની તપાસ જરૂરી છે. જોકે, કાર્યક્રમમાં થયેલી ચર્ચાએ ન્યાયિક વ્યવસ્થાની રચના અને તેની કામગીરી અંગે વધુ ખુલ્લી ચર્ચાની જરૂરિયાતને ફરી પ્રકાશમાં મૂકી છે.
