Justice Kurian Joseph: સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ કુરિયન જોસેફે ભારતીય ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા, નિષ્પક્ષતા અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે જો ચૂંટણી યોજતી સંસ્થા અને તેના અધિકારીઓની ઈમાનદારી પર જનતાનો વિશ્વાસ ન રહે, તો લોકશાહીના પાયાને નુકસાન પહોંચી શકે છે. તેમના મતે, ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની સ્વતંત્રતા જાળવવા માટે માત્ર કાયદાકીય જોગવાઈઓ પૂરતી નથી, પરંતુ બંધારણમાં પણ મજબૂત સુરક્ષાત્મક વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.

જસ્ટિસ જોસેફે આ વાત ઇન્ડિયન એસોસિએશન ઑફ લૉયર્સ, કેરળમ દ્વારા આયોજિત સેમિનારમાં કહી હતી. સેમિનારનો વિષય ‘ભારતના ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા: શું તેની સાથે સમાધાન થયું છે?’ એવો હતો. તેમની ટિપ્પણી એવા સમયે સામે આવી છે, જ્યારે મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારની ભૂમિકાને લઈને દેશના વિવિધ ભાગોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યાં છે.

ચૂંટણી પંચની ઈમાનદારી લોકશાહી માટે કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ?

જસ્ટિસ કુરિયન જોસેફે પોતાના સંબોધનમાં બંધારણ સભાની ચર્ચાઓનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણી પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતા લોકશાહીના અસ્તિત્વ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. તેમણે બંધારણ સભાના સભ્ય ડૉ. હૃદય નાથ કુંજરુની ચિંતાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં ચૂંટણી વ્યવસ્થા અને ચૂંટણી અધિકારીઓની ઈમાનદારીને લોકશાહી માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાવવામાં આવી હતી.

જસ્ટિસ જોસેફના મતે, જો ચૂંટણી પંચના મહત્ત્વપૂર્ણ પદ પર બેઠેલી વ્યક્તિની નિષ્પક્ષતા અને ઈમાનદારી અંગે લોકોના મનમાં શંકા ઊભી થાય, તો ચૂંટણી પ્રક્રિયા પરનો વિશ્વાસ નબળો પડી શકે છે. તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે ચૂંટણી પંચને વ્યાપક બંધારણીય અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે, ત્યારે એ પણ સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે કે આ અધિકારોનો ઉપયોગ બંધારણની ભાવના અને મર્યાદાઓ અનુસાર થાય.

ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે બંધારણીય સુરક્ષા જરૂરી

જસ્ટિસ જોસેફે કહ્યું કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક તથા તેમની સેવાની શરતોને લગતી વ્યવસ્થા માત્ર સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાયદા પર આધારિત રહેવી જોઈએ નહીં. તેમના મતે, આ મહત્ત્વપૂર્ણ બાબતોને બંધારણમાં પૂરતી સુરક્ષા આપવાની જરૂર છે.

તેમણે બંધારણના અનુચ્છેદ 324નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ અનુચ્છેદ ચૂંટણી પંચને મતદાર યાદીઓ તૈયાર કરાવવા અને લોકસભા, રાજ્ય વિધાનસભાઓ સહિતની ચૂંટણીઓના સંચાલન પર દેખરેખ, માર્ગદર્શન તથા નિયંત્રણની જવાબદારી આપે છે. જસ્ટિસ જોસેફના મતે, ચૂંટણી પંચના અધિકારો જેટલા વ્યાપક છે, એટલી જ તેની સ્વતંત્રતા સુનિશ્ચિત કરવાની વ્યવસ્થા પણ મજબૂત હોવી જોઈએ.

તેમણે કહ્યું કે ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા અંગેની ચર્ચા માત્ર ચૂંટણીના સમયગાળા પૂરતી મર્યાદિત ન રહેવી જોઈએ. નિમણૂકની પ્રક્રિયાથી જ એવી વ્યવસ્થા હોવી જરૂરી છે કે જેમાં કોઈ રાજકીય પક્ષના પ્રભાવથી સંસ્થાની સ્વતંત્રતા જોખમાય નહીં.

ડૉ. આંબેડકરે પણ વ્યક્ત કરી હતી ચિંતા

જસ્ટિસ જોસેફે બંધારણના ઘડવૈયા ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકર દ્વારા બંધારણ સભામાં વ્યક્ત કરવામાં આવેલી ચિંતાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક કરતી વખતે યોગ્યતા અને સ્વતંત્રતાને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે. જો આ પદો પર સરકારના પ્રભાવ હેઠળ કામ કરે તેવી વ્યક્તિઓની નિમણૂક થાય, તો ચૂંટણી પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.

આ ચર્ચાનો મુખ્ય હેતુ ચૂંટણી પંચને રાજકીય દબાણથી સુરક્ષિત રાખવાનો હતો. જસ્ટિસ જોસેફે આ ઐતિહાસિક ચર્ચાઓના સંદર્ભમાં જણાવ્યું હતું કે બંધારણના ઘડવૈયાઓએ ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતાનું મહત્ત્વ સમજ્યું હતું. તેથી આજના સમયમાં પણ નિમણૂકની પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક અને નિષ્પક્ષ બને તે માટે વિચાર કરવાની જરૂર છે.

ચૂંટણી કમિશનરોની પસંદગી અંગે સક્સેનાનું સૂચન

જસ્ટિસ જોસેફે બંધારણ સભાના સભ્ય સિબ્બન લાલ સક્સેનાના પ્રસ્તાવનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. સક્સેનાએ સૂચવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચમાં નિમણૂકોને સંસદનાં બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠકમાં બે તૃતીયાંશ બહુમતીથી મંજૂરી આપવામાં આવે.

આ સૂચન પાછળનો હેતુ એ હતો કે ચૂંટણી કમિશનરોની પસંદગી માત્ર સત્તાધારી પક્ષના નિર્ણય પર આધારિત ન રહે. જો સત્તામાં રહેલો પક્ષ પોતાના સમર્થકને આ મહત્ત્વપૂર્ણ પદ પર નિયુક્ત કરી શકે, તો ચૂંટણીમાં પક્ષપાત થવાની આશંકા ઊભી થઈ શકે છે. જસ્ટિસ જોસેફે આ ચર્ચાના આધારે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા માટે નિમણૂકના તબક્કાથી જ મજબૂત સુરક્ષા જરૂરી હોવાનું જણાવ્યું હતું.

2023ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા અને નવા કાયદાનો મુદ્દો

ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટ અગાઉ પણ ચુકાદો આપી ચૂકી છે. 2023માં અનૂપ બરનવાલ વિરુદ્ધ ભારત સંઘના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે વ્યવસ્થા આપી હતી કે સંસદ કાયદો બનાવે ત્યાં સુધી ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે પસંદગી સમિતિ કાર્ય કરશે. તેમાં વડાપ્રધાન, લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા અને ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશનો સમાવેશ થતો હતો.

ત્યારબાદ સંસદે ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે નવો કાયદો બનાવ્યો. આ કાયદા હેઠળ પસંદગી સમિતિની રચનામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો અને મુખ્ય ન્યાયાધીશના સ્થાને વડાપ્રધાન દ્વારા નામાંકિત કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળના એક મંત્રીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.

જસ્ટિસ જોસેફે આ મુદ્દે વિગતવાર ટિપ્પણી કરવાનું ટાળ્યું હતું, કારણ કે નવા કાયદાને પડકારતી અરજી અદાલતમાં વિચારાધીન છે. જોકે, તેમણે વ્યાપક રીતે ભાર મૂક્યો કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની સ્વતંત્રતા માટે નિમણૂકની પ્રક્રિયામાં પૂરતી સુરક્ષા હોવી જરૂરી છે.

ચૂંટણી કમિશનરોને પદ પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા પર સવાલ

જસ્ટિસ કુરિયન જોસેફે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને પદ પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં રહેલા તફાવત અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. બંધારણના અનુચ્છેદ 324(5) મુજબ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને દૂર કરવા માટે લાગુ પડતી પ્રક્રિયા અને આધાર પર જ પદ પરથી દૂર કરી શકાય છે. અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની ભલામણ પર દૂર કરવાની જોગવાઈ છે.

જસ્ટિસ જોસેફના મતે, જો તમામ ચૂંટણી કમિશનરો એક જ બંધારણીય સંસ્થાનો ભાગ છે, તો તેમને પદ પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં પણ સમાન સુરક્ષા હોવી જોઈએ. તેમણે એવી દલીલ રજૂ કરી હતી કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને અન્ય કમિશનરો કરતાં વિશેષ સુરક્ષા મળતી હોય ત્યારે બાકીના સભ્યોની સ્વતંત્રતા પણ સમાન રીતે સુરક્ષિત રાખવી જરૂરી છે. તેમણે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને ‘સમકક્ષોમાં પ્રથમ’ તરીકે જોવાની વાત પણ કરી હતી.

ચૂંટણી સંબંધિત સત્તાના કેન્દ્રીકરણ અંગે ચર્ચા

જસ્ટિસ જોસેફે ચૂંટણી પંચમાં વ્યાપક સત્તા એક જ કેન્દ્રીય સંસ્થામાં કેન્દ્રિત હોવી જોઈએ કે નહીં તે અંગે પણ વિચાર રજૂ કર્યો હતો. તેમણે અમેરિકા, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ અને બ્રિટનની ચૂંટણી વ્યવસ્થાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે વિવિધ દેશોમાં ચૂંટણીના સંચાલન અને દેખરેખ માટે અલગ-અલગ માળખાં કાર્યરત છે.

તેમના મતે, ભારતમાં પણ ચૂંટણી સંબંધિત સત્તાના વિતરણ અને દેખરેખની વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા થઈ શકે છે. કોઈ પણ સંસ્થાને વ્યાપક સત્તા આપવામાં આવે ત્યારે તેની સાથે જવાબદારી અને દેખરેખની વ્યવસ્થા પણ એટલી જ મજબૂત હોવી જોઈએ. સ્વતંત્રતાનો અર્થ જવાબદારીથી મુક્તિ નથી, પરંતુ બંધારણીય મર્યાદાઓમાં રહીને નિષ્પક્ષ રીતે કામ કરવાની ક્ષમતા છે.

લોકશાહીમાં નાગરિકોની સતર્કતા પણ જરૂરી

જસ્ટિસ કુરિયન જોસેફે અંતે નાગરિકોની જાગૃતિ અને સતર્કતાને લોકશાહીની સુરક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાવી હતી. તેમના મતે, લોકશાહી માત્ર મતદાન પૂરતી મર્યાદિત નથી. નાગરિકોએ બંધારણીય સંસ્થાઓ કેવી રીતે કામ કરે છે, તેમની સત્તાનો ઉપયોગ કઈ રીતે થાય છે અને તેમની જવાબદારી કેવી રીતે નક્કી થાય છે તેના પર પણ નજર રાખવી જોઈએ.

ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા, કમિશનરોની નિમણૂક અને તેમને પદ પરથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અંગે જસ્ટિસ જોસેફે ઉઠાવેલા મુદ્દાઓએ બંધારણીય સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા અંગે ચર્ચાને ફરી કેન્દ્રમાં લાવી છે. તેમના સંદેશનો મુખ્ય સાર એ છે કે લોકશાહી મજબૂત રહે તે માટે ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર જનતાનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે અને ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા તથા જવાબદારી બંને માટે પૂરતી સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે.