Form 6 SIR Voter List: મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) દરમિયાન જેમનાં નામ યાદીમાંથી દૂર થઈ ગયાં છે, તેમને ફરીથી મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવામાં પડતી મુશ્કેલીઓ દૂર કરવા મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી (CEO)ની કચેરીએ ચૂંટણી પંચ (ECI)ને પ્રસ્તાવ મોકલ્યો છે. તેમાં ફોર્મ 6માંથી ‘નવા મતદાર’ શબ્દો દૂર કરવા અને અગાઉ મતદાર તરીકે નોંધાયેલા લોકો માટે અલગ જાહેરાતની જોગવાઈ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ ફેરફારથી એવા નાગરિકોને રાહત મળી શકે છે, જેમનું નામ અગાઉ મતદાર યાદીમાં હતું, પરંતુ SIR બાદ હવે કોઈ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલું નથી.
ફોર્મ 6 ભરવામાં અગાઉના મતદારોને કેમ મુશ્કેલી પડે છે?
ફોર્મ 6નો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે પહેલી વખત મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે થાય છે. આ ફોર્મ ભરનાર વ્યક્તિએ જાહેર કરવું પડે છે કે તે પ્રથમ વખત મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવા અરજી કરી રહી છે અને તેનું નામ અગાઉ કોઈ વિધાનસભા કે સંસદીય મતવિસ્તારની મતદાર યાદીમાં સામેલ નથી.
પરંતુ SIR દરમિયાન નામ કપાઈ ગયેલા ઘણા લોકો અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારો છે. આવી સ્થિતિમાં તેમને ફરીથી નામ ઉમેરાવવા માટે ફોર્મ 6 ભરવાનું કહેવામાં આવે ત્યારે તેઓ મૂંઝવણ અનુભવે છે. અગાઉ મતદાર રહી ચૂકેલી વ્યક્તિ માટે પોતે પહેલી વખત નોંધણી કરાવી રહી હોવાની જાહેરાત કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ ઉપરાંત, ફોર્મમાં ખોટી જાહેરાત કરવા બદલ કાનૂની કાર્યવાહી થવાની જોગવાઈ હોવાથી કેટલાક લોકો ફરીથી અરજી કરતાં અચકાઈ રહ્યા છે. મહારાષ્ટ્રના CEOની કચેરીએ આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને ગયા અઠવાડિયે ચૂંટણી પંચને ફોર્મમાં સુધારા માટે પ્રસ્તાવ મોકલ્યો હતો.
ફોર્મ 6માં કયા ત્રણ મુખ્ય ફેરફારો સૂચવાયા?
મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીના પ્રસ્તાવમાં ફોર્મની ભાષા અને અગાઉના મતદારોની ઓળખ સાથે જોડાયેલી જોગવાઈઓમાં ફેરફાર સૂચવવામાં આવ્યા છે.
- ફોર્મ 6ના શીર્ષકમાંથી ‘નવા મતદાર’ શબ્દો દૂર કરવા, જેથી તે માત્ર પહેલી વખત નોંધણી કરાવનારાઓ પૂરતું મર્યાદિત ન રહે.
- અગાઉ મતદાર યાદીમાં નામ ધરાવતા, પરંતુ હવે કોઈ યાદીમાં નોંધાયેલા ન હોય તેવા અરજદારો માટે અલગ જાહેરાત ઉમેરવી.
- અરજદારોને તેમનો જૂનો મતદાર ઓળખપત્ર નંબર એટલે કે EPIC નંબર આપવાની સુવિધા પૂરી પાડવી, જેથી ચૂંટણી અધિકારીઓ જૂના રેકોર્ડ શોધી શકે.
આ ફેરફારોનો હેતુ અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોને તેમની સ્થિતિ અનુસાર ફરીથી નોંધણી કરાવવાનો વિકલ્પ આપવાનો છે. જોકે, આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી મળી છે કે નહીં અને તેનો અમલ ક્યારે થશે તે અંગે સ્પષ્ટતા થવાની બાકી છે.
ખોટી જાહેરાત બદલ એક વર્ષ સુધીની સજાની જોગવાઈ
ફોર્મ 6માં આપવામાં આવેલી જાહેરાત આ વિવાદનું મુખ્ય કારણ છે. તેમાં અરજદારે જણાવવાનું હોય છે કે તે પહેલી વખત મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે અરજી કરી રહ્યો છે અને તેનું નામ અન્ય કોઈ વિધાનસભા કે સંસદીય મતવિસ્તારની યાદીમાં નોંધાયેલું નથી.
લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950ની કલમ 31 હેઠળ ખોટી જાહેરાત કરવા બદલ એક વર્ષ સુધીની કેદ, દંડ અથવા બંને સજાની જોગવાઈ છે. તેથી SIR દરમિયાન નામ દૂર થયેલા અગાઉના મતદારોને ચિંતા છે કે ફોર્મમાં પહેલી વખત નોંધણી કરાવવાની જાહેરાત કરવાથી તેમની સામે કાનૂની પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે.
કેટલાક રાજ્યોના ચૂંટણી અધિકારીઓએ પણ અગાઉથી નોંધાયેલા મતદારોને ફોર્મ 6 ભરવા માટે સમજાવવામાં મુશ્કેલી પડતી હોવાનું જણાવ્યું છે. આ સમસ્યાને કારણે મતદાર યાદીમાં ફરીથી નામ સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા વધુ સરળ અને સ્પષ્ટ બનાવવાની માગ ઊઠી છે.
SIR પૂર્ણ થયેલાં 20 રાજ્યોમાં પણ ફોર્મ 6નો ઉપયોગ
29 સપ્ટેમ્બરે ચૂંટણી પંચે એવા 20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિશેષ અભિયાન ચલાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો, જ્યાં SIRની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી. આ અભિયાનનો હેતુ પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી બાકાત રહી ગયેલા લોકોને ફરીથી સામેલ કરવાનો હતો. આ માટે ફોર્મ 6નો ઉપયોગ કરવા જણાવાયું હતું.
દિલ્હી અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાં, જ્યાં SIRની પ્રક્રિયા હજુ ચાલી રહી હતી, ત્યાં પણ પ્રારંભિક મતદાર યાદીમાંથી દૂર થયેલા નામોને ફરીથી સામેલ કરવા ફોર્મ 6નો ઉપયોગ થતો હતો. જોકે, ફોર્મનો મૂળ હેતુ અને તેનો હાલનો ઉપયોગ અલગ હોવાથી મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ રહી છે.
ફોર્મમાં ફેરફાર માટે કેન્દ્ર સરકારના નિયમોમાં સુધારો જરૂરી
ફોર્મ 6માં સૂચવાયેલા ફેરફારો અમલમાં મૂકવા માટે માત્ર શીર્ષક અથવા જાહેરાતની ભાષા બદલવી પૂરતી નથી. મતદાર નોંધણી નિયમો, 1960માં સુધારો કરવાની જરૂર પડી શકે છે. મહારાષ્ટ્રના CEOએ પોતાનો પ્રસ્તાવ ચૂંટણી પંચને મોકલ્યો છે. આ પ્રસ્તાવ કાયદા મંત્રાલય સુધી મોકલવામાં આવશે કે નહીં તે અંગે ચૂંટણી પંચ તરફથી સ્પષ્ટ જવાબ મળ્યો નહોતો.
આ પહેલાં પણ ફોર્મ 6ના ઑનલાઇન સંસ્કરણમાં વધારાનો પ્રશ્ન ઉમેરવામાં આવતાં ચૂંટણી પંચની અંદર વાંધા ઉઠ્યા હતા. ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશીએ 16 મેના રોજ નોંધમાં જણાવ્યું હતું કે ફોર્મમાં ફેરફાર કરતાં પહેલાં સંબંધિત નિયમોમાં સુધારો જરૂરી છે. ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુએ પણ આ અભિગમ સાથે સહમતી દર્શાવી હતી. 13 ઑગસ્ટે સંધુએ ફોર્મમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારને ‘અનધિકૃત અને ગેરકાયદેસર’ ગણાવ્યો હતો.
ઑનલાઇન ફોર્મમાં ઉમેરાયેલા પ્રશ્નમાં અરજદારોને પૂછવામાં આવતું હતું કે તેઓ પોતે, તેમનાં માતા-પિતા અથવા દાદા-દાદી અગાઉની SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાં સામેલ હતાં કે નહીં. ઑનલાઇન અરજી આગળ વધારવા માટે આ પ્રશ્નનો જવાબ આપવો જરૂરી હતો. બાદમાં ચૂંટણી પંચે જણાવ્યું હતું કે આ જાહેરાત માત્ર SIRના સમયગાળા દરમિયાન લાગુ રહેશે અને જ્યાં પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે ત્યાં ફોર્મ 6નું મૂળ સંસ્કરણ ફરી લાગુ કરવામાં આવ્યું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ ફોર્મ 6ના ફેરફાર અંગે સુનાવણી
ફોર્મ 6માં થયેલા ફેરફારોનો મુદ્દો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો છે. 5 ઑક્ટોબરે મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે મૌખિક ટિપ્પણીમાં જણાવ્યું હતું કે અદાલતે ફોર્મ 6ના સુધારેલા સંસ્કરણને મંજૂરી આપી નહોતી. અદાલત એ તપાસવા માગતી હતી કે ફોર્મમાં ફેરફાર થયો હતો કે નહીં અને જો થયો હોય તો તે કોણે કર્યો હતો.
12 ઑક્ટોબરે ત્રણ ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેણે સુધારેલા ફોર્મને ન તો મંજૂરી આપી હતી કે ન તો નકારી કાઢ્યું હતું. ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચીએ જણાવ્યું હતું કે અદાલત આ મામલાની તપાસ કરશે. ત્યાર બાદ 14 ઑક્ટોબરે દિલ્હીમાં મતદાર યાદીમાં નામ ફરીથી ઉમેરાવવા માટે ફોર્મ 6ના ઉપયોગથી ઊભી થયેલી મૂંઝવણ અંગેની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે આદેશ પસાર કરવાની શક્યતા પર વિચાર કર્યો હતો.
હવે મહારાષ્ટ્રના CEOના પ્રસ્તાવ પર ચૂંટણી પંચ શું નિર્ણય લે છે તે મહત્ત્વનું રહેશે. ફોર્મમાં જરૂરી સુધારા થાય તો SIR દરમિયાન નામ ગુમાવનારા અગાઉના મતદારોને ફરીથી નોંધણી કરાવવામાં વધુ સ્પષ્ટતા મળી શકે છે. જોકે, અંતિમ રાહત માટે નિયમોમાં સુધારા અને ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર કાર્યવાહી જરૂરી રહેશે.
