FSSAI Food Safety Action: બજારમાં મળતી જાણીતી બ્રાન્ડની ખાદ્ય વસ્તુઓ ખરીદતી વખતે ગ્રાહકો તેમના સ્વાસ્થ્ય અને ગુણવત્તાને લઈને વિશ્વાસ રાખે છે. જોકે, વિવિધ ખાદ્ય ઉત્પાદનોમાં ગુણવત્તાની ખામીઓ, લેબલિંગના નિયમોના ઉલ્લંઘન અને ભ્રામક જાહેરાતોના આક્ષેપો સામે આવતાં ખાદ્ય સુરક્ષાને લઈને ચિંતા વધી છે. પ્રિયા ગોલ્ડ બિસ્કિટ, ડોડલા ડેરીના દૂધ, ઓર્ગેનિક કિસમિસ, હેલ્થ ડ્રિંક્સ અને મસાલા સહિતના ઉત્પાદનોને લગતી તપાસ તથા કાયદાકીય કાર્યવાહીના અહેવાલોએ આ ચર્ચાને વધુ વેગ આપ્યો છે.
ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા (FSSAI) અને સંબંધિત ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગોની કાર્યવાહીનો મુખ્ય હેતુ ખાદ્ય ઉત્પાદનોની ગુણવત્તા, સલામતી અને ગ્રાહકોને આપવામાં આવતી માહિતીનું નિયમો અનુસાર પાલન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. વિવિધ કંપનીઓ સામે નોટિસ, લેબલિંગ સંબંધિત કાર્યવાહી, લાઇસન્સ સસ્પેન્ડ કરવા અથવા ચોક્કસ ઉત્પાદનોના વેચાણ પર પ્રતિબંધ જેવા પગલાંનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, દરેક કેસમાં કાર્યવાહીનું ચોક્કસ કારણ અને તેની કાનૂની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે.
પ્રિયા ગોલ્ડ બિસ્કિટમાં પશુઆહાર માટેના ભૂસાનો ઉપયોગ થયાનો આક્ષેપ
પ્રિયા ગોલ્ડ બિસ્કિટ બનાવતી કંપની સામે સૌથી ગંભીર આક્ષેપોમાંનો એક બિસ્કિટના ઉત્પાદન દરમિયાન પશુઆહાર તરીકે વપરાતા ભૂસાના ઉપયોગને લગતો છે. તપાસમાં માણસોના ખોરાક માટે યોગ્ય ન ગણાતા અને પશુઓને ખવડાવવા માટેના ભૂસાનો ઉપયોગ થયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, પ્રિયા ગોલ્ડના બટર ડિલાઇટ બિસ્કિટની ચોક્કસ બેચ, બેચ નંબર E25KO2FBમાં સલ્ફાઇટનું પ્રમાણ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધારે મળ્યાનું પણ જણાવાયું છે.
આ મામલે ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગે કાયદાકીય કાર્યવાહી શરૂ કરી હોવાનો ઉલ્લેખ છે. દુકાનદારોને સંબંધિત બિસ્કિટનો સ્ટોક દૂર કરવા અને ગ્રાહકોને તેનો ઉપયોગ ન કરવા અંગે સલાહ આપવામાં આવી હોવાનું પણ જણાવાયું છે. આવા કિસ્સામાં ગ્રાહકો માટે ઉત્પાદનનું નામ, બેચ નંબર અને સત્તાવાર સૂચનાની વિગતો ચકાસવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આરોપોની અંતિમ કાનૂની સ્થિતિ અંગે સત્તાવાર તપાસ અને સંબંધિત દસ્તાવેજો નિર્ણાયક રહેશે.
ડોડલા ડેરીના દૂધના નમૂનાઓ અંગે પણ તપાસ
ડોડલા ડેરીના ફુલ ક્રીમ દૂધના નમૂનાઓ લઈને પ્રયોગશાળામાં તપાસ કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. આ તપાસમાં દૂધમાં જરૂરી મિલ્ક ફેટના માપદંડો પૂર્ણ ન થયા હોવાના કારણે નમૂનાને ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ ધોરણથી નીચો ગણવામાં આવ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ છે.
આ ઉપરાંત, દૂધના નમૂનામાં ડિટર્જન્ટ અને કોસ્ટિક સોડા જેવા પદાર્થોની હાજરીના સંકેતો મળ્યાનો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે. આવા પદાર્થો ખાદ્ય પદાર્થોમાં હાજર હોય તો સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. જોકે, આ પ્રકારના ગંભીર દાવાઓ અંગે અંતિમ નિષ્કર્ષ માટે પ્રયોગશાળાના અધિકૃત અહેવાલો અને સંબંધિત વિભાગની પુષ્ટિ જરૂરી છે. આ મામલે કંપની સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે.
ઓર્ગેનિક કિસમિસમાં જંતુનાશકોના અંશો મળ્યાનો દાવો
U-Earth નામની કંપનીનાં ઓર્ગેનિક એટલે કે કુદરતી અને કેમિકલમુક્ત હોવાનો દાવો કરીને વેચાતાં ઉત્પાદનો અંગે પણ તપાસનો ઉલ્લેખ છે. કંપનીની યલો રેઝિન્સ એટલે કે પીળી કિસમિસના નમૂનાઓ સરકારી પ્રયોગશાળામાં તપાસવામાં આવ્યા હતા. પ્રાથમિક તપાસમાં નમૂનાઓ અસુરક્ષિત જાહેર થયા બાદ કંપનીએ અહેવાલને અદાલતમાં પડકાર્યો હોવાનું જણાવાયું છે.
ત્યારબાદ નમૂનાઓ સેન્ટ્રલ રેફરલ ફૂડ લેબોરેટરીમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા. ત્યાં પણ કિસમિસમાં જંતુનાશકોના અંશો નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ હોવાની પુષ્ટિ થઈ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં થાયમેથોક્સામ, ફ્લુઓપાયરામ, એઝોક્સિસ્ટ્રોબિન અને ઇમિડાક્લોપ્રિડ જેવા જંતુનાશકોનાં નામ સામે આવ્યાં છે.
ઓર્ગેનિક તરીકે વેચાતા ઉત્પાદનોમાં આવા અંશો મળવાનો દાવો ગ્રાહકોના વિશ્વાસ માટે મહત્ત્વનો મુદ્દો છે. જોકે, આ મામલે અંતિમ નિર્ણય માટે સત્તાવાર લેબોરેટરી રિપોર્ટ અને કાયદાકીય કાર્યવાહીનું પરિણામ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે.
નેસ્લે, હિન્દુસ્તાન યુનિલિવર અને ડાબર સામેના મુદ્દાઓ
નેસ્લે ઇન્ડિયા સામે શિશુ આહાર અને રિસોર્સ રેનલ પાવડર સંબંધિત લેબલિંગના નિયમોના કથિત ઉલ્લંઘન બદલ કાયદાકીય કાર્યવાહીનો ઉલ્લેખ છે. આ ઉપરાંત, કંપનીના લો ફેટ ડેરી વ્હાઇટનરના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હોવાનો અને Nescafé રેડી-ટુ-ડ્રિંક કોફીના ઑનલાઇન વર્ણન અંગે નોટિસ આપવામાં આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
હિન્દુસ્તાન યુનિલિવર લિમિટેડ (HUL)ને તેના હેલ્થ ડ્રિંક સેગમેન્ટમાં Horlicks Mother’s Plus અને Horlicks Women’s Plus ઉત્પાદનો અંગે નોટિસ આપવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. આ ઉત્પાદનો દ્વારા બાળકોના સ્વસ્થ જન્મવજન અને હાડકાંની મજબૂતી અંગે કરવામાં આવેલા દાવાઓ ભ્રામક અથવા નિયમવિરુદ્ધ હોવાનો આક્ષેપ છે.
ડાબર ઇન્ડિયાના મધ, ગાયના ઘી અને નાળિયેર તેલ જેવા ઉત્પાદનો પર પણ ‘100 ટકા શુદ્ધ’ અથવા ‘100 ટકા નેચરલ’ જેવા દાવાઓને લઈને કાર્યવાહીનો ઉલ્લેખ છે. આવા દાવાઓ ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે કે નહીં, તે ઉત્પાદનની ગુણવત્તા, લેબલિંગ અને લાગુ નિયમોના આધારે નક્કી થાય છે.
એવરેસ્ટ મસાલા, ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ અને અન્ય કંપનીઓ
એવરેસ્ટ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સના પ્રી-પેક્ડ જીરા પાવડરના નમૂનાઓ ખાદ્ય સુરક્ષાના ધોરણોમાં નિષ્ફળ રહ્યા હોવાના અહેવાલને પગલે ચોક્કસ મસાલો બજારમાંથી પાછો ખેંચવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ છે.
ફ્લિપકાર્ટ અને બિગબાસ્કેટને તેમના પ્લેટફોર્મ પર વેચાતા Freedom Cooking Rice Bran Oilની જાહેરાતોમાં કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડવા અને હૃદયના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરવા અંગેના કથિત ભ્રામક દાવાઓ બદલ કાયદાકીય નોટિસ આપવામાં આવી હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
દિલ્હીની રેડિસન બ્લૂ ફાઇવ-સ્ટાર હોટેલના રસોડામાં ગંદકી, વાસી અને ફૂગવાળાં ફળો-શાકભાજી તથા વંદા અને માખીઓ જોવા મળતાં સુધારાત્મક કાર્યવાહી માટે નોટિસ આપવામાં આવી હોવાનો ઉલ્લેખ છે. પશ્ચિમ બંગાળના કોલકાતામાં DNV Food Products નામની કંપનીમાં પાપડ અને અન્ય ખાદ્ય વસ્તુઓ અસ્વચ્છ જગ્યાએ તૈયાર કરીને પેક કરવામાં આવતી હોવાના આક્ષેપ બાદ તેનું લાઇસન્સ સસ્પેન્ડ કરાયું હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
આ ઉપરાંત, Diageo અને Indu Beveragesનાં કેટલાક વ્હિસ્કી તથા રમ ઉત્પાદનોના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હોવાનો અને PepsiCo, ITC તથા Coca-Cola જેવી કંપનીઓ સામે અલગ-અલગ ઉત્પાદનોના લેબલિંગ અથવા પોષણ સંબંધિત દાવાઓ અંગે કાર્યવાહી થઈ હોવાનો ઉલ્લેખ છે. Balaji Fruit Products સામે પણ ખાદ્ય સુરક્ષાના ધોરણો પૂર્ણ ન કરવાના આધારે ઉત્પાદન અને પ્રોસેસિંગની કામગીરી અટકાવાઈ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
ગ્રાહકોની સુરક્ષા માટે નિયમિત તપાસ અને પારદર્શિતા જરૂરી
આ તમામ કિસ્સાઓમાં મુખ્ય સવાલ એ છે કે ખાદ્ય ઉત્પાદનો બજારમાં પહોંચે તે પહેલાં ગુણવત્તાની તપાસ કેટલી અસરકારક રીતે થાય છે. કોઈ ઉત્પાદન વેચાઈ ગયા પછી અથવા ગ્રાહકો તેનો ઉપયોગ કરી ચૂક્યા બાદ કાર્યવાહી થાય તો સંભવિત નુકસાનને અટકાવવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
તેથી ઉત્પાદન એકમોમાં નિયમિત ગુણવત્તા ચકાસણી, પૂરતી પ્રયોગશાળાઓ, સક્ષમ નિરીક્ષણ વ્યવસ્થા અને નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓ સામે સમયસર પગલાં જરૂરી છે. સાથે જ, કંપનીઓ સામેના આક્ષેપો અને અંતિમ રીતે સાબિત થયેલા ઉલ્લંઘનો વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત રાખવો પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે.
ગ્રાહકો માટે ઉત્પાદનનું લેબલ, ઘટકો, બેચ નંબર, ઉત્પાદન અને ઉપયોગની અંતિમ તારીખ તથા સત્તાવાર ચેતવણીઓ તપાસવી ઉપયોગી છે. ખાદ્ય સુરક્ષાના નિયમોનું પાલન માત્ર કંપનીઓની જવાબદારી નથી; નિયમનકારી તંત્ર દ્વારા અસરકારક દેખરેખ અને પારદર્શક કાર્યવાહી પણ જરૂરી છે. જાણીતી બ્રાન્ડનું નામ ગુણવત્તાની સંપૂર્ણ ખાતરી બની શકે નહીં, તેથી ખાદ્ય સલામતી અંગે વિશ્વસનીય તપાસ અને સત્તાવાર માહિતી પર આધાર રાખવો જરૂરી છે.
