West Bengal SIR: પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદીઓના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દરમિયાન મતદાર યાદીમાં નામ સામેલ કરવા યોગ્ય ઠરાવવામાં આવેલા લાખો લોકો સામે અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હોવાનો મામલો ચર્ચામાં આવ્યો છે. ચૂંટણી પંચના સ્પેશિયલ રોલ ઑબ્ઝર્વર તરીકે જવાબદારી સંભાળનારા નિવૃત્ત IAS અધિકારી સુબ્રત ગુપ્તાએ જણાવ્યું છે કે તેમને આટલી મોટી સંખ્યામાં અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હોવાની જાણકારી નહોતી. આ અપીલો મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી (CEO)ની કચેરીના અધિકારીઓએ દાખલ કરી હતી.
આ મામલો ત્યારે વધુ ગંભીર બન્યો જ્યારે સામે આવ્યું કે ન્યાયિક અધિકારીઓએ જે મતદારોને મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા યોગ્ય ગણાવ્યા હતા, તેમાંથી લગભગ અડધા લોકો સામે અપીલો કરવામાં આવી હતી. Civic Research Group દ્વારા એકત્રિત અને ચકાસવામાં આવેલા રેકોર્ડ મુજબ, પાત્ર ઠરાવવામાં આવેલા 32,53,401 મતદારોમાંથી 16,08,175 લોકો સામે અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ સંખ્યા કુલ પાત્ર મતદારોના 49.4 ટકા જેટલી થાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચૂંટણી પંચે આપી હતી અપીલો અંગે માહિતી
ચૂંટણી પંચે 26 ઑક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરેલા જવાબી સોગંદનામામાં અપીલો કોણે દાખલ કરી હતી તે અંગે સ્પષ્ટતા કરી હતી. પંચે જણાવ્યું હતું કે પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરી તરફથી 22 ઑક્ટોબરે મોકલવામાં આવેલા પત્રમાં આ માહિતી આપવામાં આવી હતી.
આ પત્ર અનુસાર, CEO કાર્યાલયના અધિકારીઓએ લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ (RP Act) હેઠળ સત્તા ધરાવતા અધિકારી તરીકેની પોતાની ભૂમિકામાં આ અપીલો દાખલ કરી હતી. ચૂંટણી પંચે વધુમાં કહ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશો મુજબ અધિકારીઓને અપીલો દાખલ કરવાનો અધિકાર હતો. જોકે, આ કાર્યવાહી અંગે પંચને અગાઉ જાણ કરવામાં આવી નહોતી.
ચૂંટણી પંચે સપ્ટેમ્બરમાં જ અદાલતને જણાવ્યું હતું કે પશ્ચિમ બંગાળમાં આવી કુલ 16,10,311 અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હતી. બીજી તરફ, Civic Research Groupના ચકાસેલા રેકોર્ડમાં 16,08,175 અપીલોનો આંકડો સામે આવ્યો છે.
સુબ્રત ગુપ્તાએ કહ્યું, અપીલો અંગે સત્તાવાર જાણકારી નહોતી
પશ્ચિમ બંગાળમાં SIRની પ્રક્રિયા દરમિયાન સ્પેશિયલ રોલ ઑબ્ઝર્વર તરીકે કામ કરનારા સુબ્રત ગુપ્તાએ જણાવ્યું હતું કે પૂરક મતદાર યાદીઓ (Supplementary Rolls) પ્રકાશિત થયા બાદ ઑબ્ઝર્વર્સની જવાબદારી પૂરી થઈ ગઈ હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, યાદીઓ સમયસર પ્રકાશિત થાય અને તેમાં ન્યાયિક અધિકારીઓ દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણયોનો સમાવેશ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનું કામ ઑબ્ઝર્વર્સને સોંપવામાં આવ્યું હતું.
આ પૂરક યાદીઓમાં ન્યાયિક અધિકારીઓ દ્વારા તપાસ કર્યા બાદ આશરે 33 લાખ મતદારોનાં નામ યથાવત્ રાખવામાં આવ્યાં હતાં, જ્યારે લગભગ 27 લાખ લોકોનાં નામ દૂર કરવામાં આવ્યાં હતાં.
ગુપ્તાએ કહ્યું હતું કે યાદીમાંથી નામ દૂર કરવામાં આવેલા 27 લાખ લોકોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોએ પોતાનાં નામ ફરી સામેલ કરાવવા માટે અપીલો કરી હોવાની વાત તેમણે સાંભળી હતી. જોકે, આ અપીલોના રેકોર્ડ સુધી તેમની પહોંચ નહોતી.
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે તેમને અનૌપચારિક રીતે એવી માહિતી મળી હતી કે ન્યાયિક અધિકારીઓએ મતદાર યાદીમાં સામેલ થવા યોગ્ય ગણાવેલા કેટલાક લોકો સામે પણ અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ મતદારોની પાત્રતા અગાઉથી તપાસવામાં આવી હતી અને તેમને યાદીમાં સામેલ કરવા યોગ્ય ઠરાવવામાં આવ્યા હતા.
ગુપ્તાના જણાવ્યા મુજબ, મતદાર યાદીમાં કેટલાક લોકોનાં નામ યથાવત્ રાખવાના નિર્ણયને પડકારતી બીજી અનેક અપીલો દાખલ થઈ હોવાની વાત પણ સાંભળવામાં આવી હતી. પરંતુ આ અંગે તેમને કોઈ સત્તાવાર માહિતી આપવામાં આવી નહોતી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આટલી મોટી સંખ્યામાં અપીલો દાખલ થઈ હોવાની વિગતો હવે સામે આવી રહી છે અને અગાઉ તેમને તેની જાણ નહોતી.
5 એપ્રિલે એકસાથે મોટી સંખ્યામાં અપીલો દાખલ થઈ
Civic Research Group દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા અપીલ IDના વિશ્લેષણમાં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સામે આવી છે. આ અપીલોમાંથી મોટાભાગની અરજીઓ 5 એપ્રિલે એક જ દિવસમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ તારીખ પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણી માટે મતદાર યાદીને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવવાનું હતું તેના માત્ર બે દિવસ પહેલાંની હતી.
આંકડાઓ પ્રમાણે, ન્યાયિક અધિકારીઓએ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા યોગ્ય ગણાવેલા 32,53,401 લોકોમાંથી 16,08,175 સામે અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હતી. એટલે કે પાત્ર ઠરાવવામાં આવેલા દર બે મતદારમાંથી લગભગ એક મતદાર સામે અપીલ કરવામાં આવી હતી. આ કારણે અપીલો દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા અને તેના માટે અપનાવવામાં આવેલી પદ્ધતિ અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
ચૂંટણી કમિશનરોએ પણ અપીલો અંગે સવાલ ઉઠાવ્યા હતા
આ મામલે સુબ્રત ગુપ્તા એકમાત્ર અધિકારી નથી, જેમણે અપીલો અંગે અગાઉ જાણકારી ન હોવાની વાત કહી છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી અનુસાર, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુએ 12 ઑગસ્ટે એક ફાઇલ નોટમાં આ અપીલો દાખલ કરવાની સત્તા કોને અને કયા આધારે આપવામાં આવી હતી તે અંગે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો.
તેમણે પૂછ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ તરફથી આ અપીલો દાખલ કરવા માટે કોને અધિકૃત કરવામાં આવ્યા હતા અને આવી સત્તા કોણે આપી હતી?
અહેવાલ મુજબ, સંધુએ જણાવ્યું હતું કે તેમને, ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશીને કે પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીને પણ અપીલો કયા આધાર પર અને કઈ પ્રક્રિયા હેઠળ દાખલ કરવામાં આવી હતી તેની જાણકારી નહોતી.
સુબ્રત ગુપ્તા અને મનોજ કુમાર અગ્રવાલની ભૂમિકા ચર્ચામાં
સુબ્રત ગુપ્તા 1990 બેચના નિવૃત્ત IAS અધિકારી છે. તેઓ અગાઉ કેન્દ્રીય ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ ઉદ્યોગ મંત્રાલયના સચિવ રહી ચૂક્યા છે. હાલમાં તેઓ પશ્ચિમ બંગાળના નવા મુખ્યમંત્રી સુવેન્દુ અધિકારીના સલાહકાર તરીકે કાર્યરત છે.
બીજી તરફ, SIRની પ્રક્રિયા અને વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન રાજ્યના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી રહેલા મનોજ કુમાર અગ્રવાલને પાછળથી પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય સચિવ બનાવવામાં આવ્યા હતા.
આ સમગ્ર મામલે હવે એ જાણવાનો સવાલ ઊભો થયો છે કે લાખો મતદારો સામે અપીલો દાખલ કરવાનો નિર્ણય કયા સ્તરે લેવામાં આવ્યો હતો, કયા અધિકારીઓએ આ પ્રક્રિયા હાથ ધરી હતી અને તેના માટે કયા આધારનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
