Amit Shah SIR Statement: મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા એટલે કે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR)ને લઈને દેશમાં રાજકીય વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો છે. કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અને ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)ના વરિષ્ઠ નેતા અમિત શાહે સોમવારે, 2 નવેમ્બરે હૈદરાબાદમાં યોજાયેલા કાર્યક્રમ દરમિયાન દાવો કર્યો હતો કે SIR હેઠળ મતદાર યાદીમાંથી હટાવવામાં આવેલા આશરે 13 કરોડ નામોમાંથી લગભગ 3 કરોડ નામ બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરોનાં હતાં. તેમણે આ મુદ્દે કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધી પર નિશાન સાધતાં કહ્યું કે આવા નામો દૂર કરવાથી રાહુલ ગાંધીને મુશ્કેલી થઈ રહી છે.
હૈદરાબાદમાં ‘લોકતંત્ર બચાવો, અરાજકતા હટાવો’ પદયાત્રા બાદ યોજાયેલી સભામાં અમિત શાહે મતદાર યાદીમાંથી નામો દૂર કરવાની પ્રક્રિયાનો બચાવ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે 13 કરોડ નામોમાંથી 6.2 કરોડથી વધુ મતદારો અન્ય સ્થળે સ્થળાંતર કરી ગયા હતા, આશરે 3 કરોડ મતદારોનાં મૃત્યુ થઈ ચૂક્યાં હતાં અને એક કરોડથી વધુ નામો ડુપ્લિકેટ હતાં. બાકીનાં આશરે 3 કરોડ નામો એવા લોકોનાં હતાં, જેમનું અસ્તિત્વ જ નહોતું અને તેઓ બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરો હોવાનું શાહે જણાવ્યું હતું.
અમિત શાહે સભામાં સવાલ કર્યો હતો કે આવા લોકોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર ન કરવાં જોઈએ? તેમણે કોંગ્રેસ પર નકલી મતદાનના આધારે ચૂંટણી જીતવાનો પ્રયાસ કરવાનો આરોપ પણ લગાવ્યો હતો. જોકે, આ ત્રણ કરોડ લોકોને બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોર ગણાવવા માટે તેમણે સભામાં વ્યક્તિગત ઓળખ અથવા નાગરિકતા સંબંધિત વિગતવાર પુરાવા રજૂ કર્યા નહોતા.
13 કરોડ નામ હટાવવાના મુદ્દે વિપક્ષના સવાલો
SIR દરમિયાન આશરે 13 કરોડ નામો મતદાર યાદીમાંથી દૂર થવાના મુદ્દે રાહુલ ગાંધી સહિતના વિપક્ષી નેતાઓ સતત સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. વિપક્ષનું કહેવું છે કે આટલી મોટી સંખ્યામાં નામો દૂર થવાથી લાયક ભારતીય નાગરિકો પણ મતદાનના અધિકારથી વંચિત રહી શકે છે. તેથી સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને યોગ્ય ચકાસણી જરૂરી છે.
અમિત શાહના નિવેદન બાદ એક મહત્ત્વનો સવાલ ઊભો થયો છે. જો હટાવવામાં આવેલા 13 કરોડ નામોમાંથી આશરે 3 કરોડ બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરોનાં હતાં, તો બાકીનાં આશરે 10 કરોડ નામો કયા કારણોસર દૂર કરવામાં આવ્યાં? આ લોકોની ઓળખ શું હતી અને કેટલા લાયક મતદારોનાં નામ ભૂલથી યાદીમાંથી દૂર થયાં છે? આ સવાલોના જવાબો વિપક્ષ માગી રહ્યો છે.
બીજી તરફ, ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે SIR દરમિયાન સવા કરોડ હિન્દુ મતદારોનાં નામ દૂર થયાં હોવાની વાત કરી હોવાનું પણ સામે આવ્યું છે. આ નિવેદનને કારણે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અને તેની અસર અંગે વધુ ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
SIRમાં નામો દૂર થવાનાં કારણો શું છે?
મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા સૌપ્રથમ વર્ષ 2025માં બિહારમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 2025ના અંતિમ મહિનાઓ અને 2026ના પ્રથમ છ મહિનામાં બીજા તબક્કા હેઠળ 12 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં તેનો વિસ્તાર થયો હતો. હવે ત્રીજા તબક્કામાં 19 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે.
ચૂંટણી પંચના આંકડા મુજબ, આશરે 13.39 કરોડ નામોને અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યાં હતાં. તેમાં 6.30 કરોડ લોકો કાયમી સ્થળાંતર કરી ગયા હોવાનું, 2.80 કરોડ મતદારોનાં મૃત્યુ થયાં હોવાનું, 1.02 કરોડ ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રી હોવાનું અને 3.01 કરોડ લોકો ગેરહાજર અથવા શોધી ન શકાયા હોવાનું જણાવાયું હતું. આ આંકડાઓ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી સાથે જોડાયેલા છે અને દાવા-વાંધાની પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
અહીં ખાસ નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે ચૂંટણી પંચની ઉપલબ્ધ વર્ગીકરણ માહિતીમાં આશરે 3.01 કરોડ નામોને ગેરહાજર અથવા શોધી ન શકાય તેવા મતદારોની શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. આ તમામ લોકોને બાંગ્લાદેશી નાગરિક તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા હોવાનું આ આંકડા પોતે સાબિત કરતા નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો અને નાગરિકતાનો મુદ્દો
SIRની કાયદેસરતાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ પડકાર આપવામાં આવ્યો હતો. મે 2026માં અદાલતે મતદાર યાદીની સુધારણા પ્રક્રિયાના કાયદાકીય માળખાને યથાવત્ રાખ્યું હતું. જોકે, મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા અને કોઈ વ્યક્તિની ભારતીય નાગરિકતા નક્કી કરવાની સત્તા વચ્ચેનો તફાવત પણ સ્પષ્ટ કર્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા મુજબ, ચૂંટણી પંચને મતદાર યાદી તૈયાર કરવા અને તેની ચકાસણી કરવાની જવાબદારી છે, પરંતુ SIRના આધારે તેને કોઈ વ્યક્તિની નાગરિકતા નક્કી કરવાનો અધિકાર મળી જતો નથી. આ મુદ્દો હાલના વિવાદમાં મહત્ત્વનો છે, કારણ કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવું અને કોઈ વ્યક્તિ વિદેશી નાગરિક હોવું એ બંને અલગ બાબતો છે.
રેશન કાર્ડ અને પાસપોર્ટને લઈને પણ ચિંતા
SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવાની અસર અન્ય સરકારી દસ્તાવેજો પર પણ પડી રહી હોવાની ફરિયાદો સામે આવી છે. અહેવાલો અનુસાર, BJP શાસિત કેટલાક રાજ્યોમાં કેટલાક લોકોનાં રેશન કાર્ડ રદ થયાં હોવાની અથવા નવા રેશન કાર્ડ આપવામાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ હોવાની માહિતી છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયાનો ઉલ્લેખ કરીને પાસપોર્ટના નવીનીકરણમાં પણ અવરોધ ઊભો થયાની વાત સામે આવી છે.
આ મુદ્દે સવાલ એ છે કે મતદાર યાદીમાં નામ ન હોવું એ વ્યક્તિની નાગરિકતા કે અન્ય સરકારી લાભો માટેની પાત્રતા નક્કી કરવાનો પૂરતો આધાર બની શકે કે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટની સ્પષ્ટતા મુજબ, મતદાર યાદીની સુધારણા અને નાગરિકતાની તપાસ અલગ પ્રક્રિયાઓ છે.
જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ વિપક્ષનું આંદોલન
SIRની કામગીરી અને ચૂંટણી પંચની ભૂમિકાને લઈને વિપક્ષી INDIA ગઠબંધન પણ સતત વિરોધ નોંધાવી રહ્યું છે. 2 ઓક્ટોબરથી મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગ સાથે વિવિધ સ્થળોએ વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યા છે. વિપક્ષે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં કથિત અનિયમિતતા અને પક્ષપાતના આરોપો લગાવ્યા છે.
શનિવારે INDIA ગઠબંધનના નેતાઓએ જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ પ્રતીકાત્મક ‘જનતાનું મહાભિયોગ’ કાર્યક્રમ યોજ્યો હતો. વિપક્ષનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીની સુધારણા દરમિયાન લાયક મતદારોનાં નામ સુરક્ષિત રહે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા જળવાય તે જરૂરી છે.
એક તરફ અમિત શાહ SIRને નકલી અને અયોગ્ય મતદારોનાં નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા ગણાવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ વિપક્ષ મોટા પાયે નામો દૂર થવાથી લાયક નાગરિકોના મતાધિકાર પર અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરી રહ્યો છે. ત્રણ કરોડ નામોને બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરોનાં ગણાવતા અમિત શાહના નિવેદન બાદ હવે આ મુદ્દે આંકડાઓ, પુરાવાઓ અને ચૂંટણી પંચની ચકાસણી પ્રક્રિયા અંગેની ચર્ચા વધુ મહત્ત્વની બની છે.
