UP Voter List: દેશભરમાં મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા એટલે કે SIR પ્રક્રિયાને લઈને રાજકીય ચર્ચા અને વિવાદ સતત વધી રહ્યા છે. વિપક્ષી પક્ષો ચૂંટણી પંચ પર મતદારોનાં નામ યાદીમાંથી દૂર કરીને ‘મત ચોરી’ કરવાનો આક્ષેપ કરી રહ્યા છે. સાથે જ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગ પણ કરવામાં આવી રહી છે. આ દરમિયાન ઉત્તર પ્રદેશની મતદાર યાદીઓમાં મોટો તફાવત સામે આવતાં નવા સવાલો ઊભા થયા છે. રાજ્યની ગ્રામ પંચાયત અને શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીની મતદાર યાદીમાં કુલ 16.91 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા છે, જ્યારે વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં માત્ર 13.46 કરોડ મતદારો છે. બંને યાદીઓ વચ્ચે આશરે 3.45 કરોડ મતદારોનો તફાવત જોવા મળે છે.
ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી નવદીપ રિણવાએ આ આંકડાઓ અંગે માહિતી આપતાં જણાવ્યું હતું કે રાજ્યમાં આગામી વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં મતદાર યાદીને સુધારવાની વિશેષ સંક્ષિપ્ત સુધારણા એટલે કે SSR પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન એક કરોડથી વધુ નવા મતદારોનાં નામ વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં ઉમેરાઈ શકે છે. જોકે, પંચાયત અને વિધાનસભાની યાદીઓ વચ્ચેનો મોટો તફાવત ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
SIR બાદ વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં ઘટાડો
ઉત્તર પ્રદેશમાં ઑક્ટોબર 2025માં SIR પ્રક્રિયા શરૂ થાય તે પહેલાં વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં કુલ 15.4 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા હતા. ત્યારબાદ SIR દરમિયાન બે કરોડથી વધુ મતદારોનાં નામ યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં હતાં. તેના પરિણામે મતદારોની સંખ્યા ઘટીને 13.39 કરોડ થઈ ગઈ હતી.
આગળની સુધારણા પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદારોની સંખ્યામાં થોડો વધારો થયો હતો. 7 ઑક્ટોબર 2026 સુધીમાં ઉત્તર પ્રદેશની વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં કુલ 13.46 કરોડ મતદારો નોંધાયા હતા. જોકે, SIR પહેલાંની 15.4 કરોડની સંખ્યાની સરખામણીમાં આ આંકડો ઘણો ઓછો છે.
બીજી તરફ, ગ્રામ પંચાયત અને શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણી માટે તૈયાર કરવામાં આવેલી મતદાર યાદીઓમાં મતદારોની સંખ્યા ઘણી વધારે છે. મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી નવદીપ રિણવાના જણાવ્યા અનુસાર, આ વર્ષે 10 જૂને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવેલી ગ્રામ પંચાયતની મતદાર યાદીમાં 12.58 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા છે. જ્યારે 2 એપ્રિલ 2023ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલી શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની મતદાર યાદીમાં 4.33 કરોડ મતદારોનો સમાવેશ થાય છે.
આ બંને યાદીઓના કુલ આંકડા 16.91 કરોડ થાય છે. તેની સામે વિધાનસભાની યાદીમાં 13.46 કરોડ મતદારો હોવાથી આશરે 3.45 કરોડનો તફાવત જોવા મળે છે.
ગ્રામ્ય અને શહેરી વિસ્તારોમાં પણ મોટો તફાવત
મતદાર યાદીઓ વચ્ચેનો તફાવત માત્ર કુલ આંકડા પૂરતો મર્યાદિત નથી. ગ્રામ્ય અને શહેરી વિસ્તારોના આંકડાઓની અલગથી સરખામણી કરવામાં આવે તો પણ નોંધપાત્ર અંતર જોવા મળે છે.
નવદીપ રિણવાના જણાવ્યા મુજબ, ઉત્તર પ્રદેશની વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં હાલમાં આશરે 10.20 કરોડ ગ્રામીણ મતદારો છે. બીજી તરફ, તાજેતરમાં સુધારવામાં આવેલી ગ્રામ પંચાયતની મતદાર યાદીમાં 12.58 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા છે. એટલે કે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં બંને યાદીઓ વચ્ચે આશરે 2.38 કરોડ મતદારોનો તફાવત છે.
શહેરી વિસ્તારોની વાત કરીએ તો વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં આશરે 3.36 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા છે. જ્યારે શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીની યાદીમાં 4.33 કરોડ મતદારોનો સમાવેશ થાય છે. આ બંને આંકડાઓ વચ્ચે આશરે 97 લાખ મતદારોનું અંતર છે.
નવદીપ રિણવાએ જણાવ્યું હતું કે બંને યાદીઓ વચ્ચે તફાવત હોવા પાછળ મતદાર નોંધણીની પાત્રતા માટેની તારીખોનો પણ સંબંધ છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે પાત્રતાની ચાર અલગ તારીખો હોય છે, જ્યારે પંચાયતની મતદાર યાદી માટે માત્ર એક જ તારીખ નક્કી કરવામાં આવે છે. આ તફાવતને કારણે બંને યાદીઓના આંકડાઓ એકસરખા હોવા જરૂરી નથી.
નવા મતદારોનાં નામ ઉમેરવા વિશેષ અભિયાન
મતદાર યાદીમાં પાત્ર નાગરિકોનાં નામ ઉમેરવા માટે ચૂંટણી તંત્ર દ્વારા વિશેષ અભિયાન ચલાવવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે. આ અભિયાનમાં સ્થાનિક સ્તરે કામ કરતા વિવિધ કર્મચારીઓની મદદ લેવામાં આવશે.
રેશનની દુકાનોના સંચાલકોને એવા પાત્ર રહેવાસીઓને ઓળખવામાં મદદ કરવા જણાવવામાં આવશે, જેમનાં નામ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા નથી. આ ઉપરાંત આશા કાર્યકરો, સહાયક નર્સ મિડવાઇફ એટલે કે ANM, આંગણવાડી કાર્યકરો અને મહિલા સ્વસહાય જૂથોની સભ્યોને મહિલા મતદારોનાં નામ યાદીમાં ઉમેરાવવા માટે જોડવામાં આવશે.
ખાસ કરીને પ્રથમ વખત મતદાન કરવા જઈ રહેલા યુવાનો અને 18 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કરનારા નાગરિકોને મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવશે. ચૂંટણી પંચે અગાઉ 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SSR હેઠળ મતદાર યાદી સુધારવાની પ્રક્રિયા જાહેર કરી હતી. આ પ્રક્રિયાનો હેતુ નવા મતદારોને જોડવા ઉપરાંત હાલની યાદીઓને વધુ વ્યવસ્થિત બનાવવાનો છે.
SIR પ્રક્રિયા સામે વધતો વિરોધ
SIR પ્રક્રિયાને લઈને વિવાદ માત્ર ઉત્તર પ્રદેશ પૂરતો મર્યાદિત નથી. દેશનાં અનેક રાજ્યોમાં વિપક્ષી પક્ષો અને નાગરિકો દ્વારા મતદાર યાદીમાંથી મોટા પ્રમાણમાં નામ દૂર થવા અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. અત્યાર સુધી વિવિધ રાજ્યોમાં SIR પ્રક્રિયા બાદ આશરે 13 કરોડ મતદારોનાં નામ યાદીમાંથી દૂર થયાં હોવાના આંકડા સામે આવ્યા છે.
આ મુદ્દે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગ સાથે પણ વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યાં છે. વિપક્ષની માગ છે કે SIR હેઠળ તૈયાર કરવામાં આવેલી મતદાર યાદીઓની સમીક્ષા કરવામાં આવે અને ગેરરીતિ થઈ હોય તો જરૂરી સુધારા કરવામાં આવે.
આ દરમિયાન ચૂંટણી પંચે 2025થી દેશભરમાં SIR લાગુ કરવાની પદ્ધતિ અંગે પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે. મળતી માહિતી અનુસાર, બે ચૂંટણી કમિશનરોએ આ પ્રક્રિયા હાથ ધરવાની પદ્ધતિ અંગે લેખિતમાં ઊંડી અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. બીજી તરફ, 2024-25 દરમિયાન મતદાર નોંધણીથી વંચિત રહી ગયેલા યુવાનો, ખાસ કરીને જનરેશન ઝેડના મતદારોના વિરોધ બાદ પંચ હવે વાર્ષિક SSRની જૂની પદ્ધતિ પર વધુ ધ્યાન આપી રહ્યું છે. આ પદ્ધતિને દેશવ્યાપી SIR શરૂ કરતી વખતે અટકાવવામાં આવી હતી.
ઉત્તર પ્રદેશની મતદાર યાદીઓમાં સામે આવેલો 3.45 કરોડનો તફાવત હવે ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો બન્યો છે. જોકે, અલગ-અલગ ચૂંટણીઓ માટે તૈયાર થતી યાદીઓની પાત્રતા અને સુધારણાની તારીખોમાં તફાવત હોવાથી આ આંકડાઓને સમજવા માટે વિગતવાર સરખામણી જરૂરી છે. આગામી SSR પ્રક્રિયામાં કેટલા નવા મતદારો ઉમેરાય છે અને યાદીઓ વચ્ચેનું અંતર કેટલું ઘટે છે તેના પર હવે સૌની નજર રહેશે.
