
Jharkhand Forest Rights: ઝારખંડના સ્થાપનાને 26 વર્ષ પૂર્ણ થયા હોવા છતાં રાજ્યના આદિવાસી અને મૂળનિવાસીઓને પોતાના કુદરતી સંસાધનો પર સંપૂર્ણ અધિકાર મળ્યો નથી. બિરસા મુંડાની જન્મજયંતી અને ઝારખંડ સ્થાપના દિવસના અવસરે ઝારખંડ જનાધિકાર મહાસભાએ આ મુદ્દે રાજ્ય સરકારને ઘેરી છે. સંગઠનનું કહેવું છે કે ઝારખંડ આંદોલનની મુખ્ય માંગોમાંની એક સ્થાનિક લોકોને પોતાના જળ, જંગલ અને જમીન પર અધિકાર આપવાની હતી, પરંતુ આ માંગ હજુ સુધી પૂરી થઈ નથી.
જનાધિકાર મહાસભાએ આક્ષેપ કર્યો છે કે આદિવાસી અને મૂળનિવાસીઓના પરંપરાગત અધિકારો સતત નબળા કરવામાં આવી રહ્યા છે. બીજી તરફ, રાજ્યનાં કુદરતી સંસાધનોનું શોષણ અને લૂંટ ચાલુ છે. સંગઠને ખાસ કરીને વન અધિકાર કાયદો, 2006ના અમલીકરણની સ્થિતિને ચિંતાજનક ગણાવી છે. મહાસભાએ ઝારખંડ દિવસના અવસરે રાજ્ય સરકાર અને સત્તાધારી ગઠબંધનના પક્ષોને આત્મમંથન કરવાની અપીલ કરી છે.
રાજ્યનો 30 ટકા વિસ્તાર જંગલ, છતાં વન અધિકાર મર્યાદિત
જનાધિકાર મહાસભાના નિવેદન અનુસાર ઝારખંડનો લગભગ 30 ટકા વિસ્તાર વન વિસ્તાર છે. રાજ્યનાં કુલ 32,000 ગામોમાંથી અડધાં ગામો જંગલ વિસ્તારમાં આવેલાં છે. રાજ્યની આશરે એક કરોડની આદિવાસી વસ્તીનો મોટો હિસ્સો આવા ગામોમાં વસે છે. આદિવાસી અને મૂળનિવાસી સમુદાયો સદીઓથી જંગલો સાથે સહઅસ્તિત્વમાં જીવન જીવતા આવ્યા છે.
વન અધિકાર કાયદો, 2006 અમલમાં આવ્યા પછી આશા રાખવામાં આવી હતી કે વન વિભાગ દ્વારા આ સમુદાયો સાથે કરવામાં આવેલા ઐતિહાસિક અન્યાયનો અંત આવશે. જોકે, મહાસભાનું કહેવું છે કે કાયદાનો યોગ્ય અમલ થયો નથી. સરકારના આંકડા અનુસાર અત્યાર સુધીમાં માત્ર 60,000 વ્યક્તિગત વન પટ્ટા અને 2,104 સામુદાયિક વન અધિકારના પટ્ટા (CFR) આપવામાં આવ્યા છે. તેમાં પણ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં ગ્રામજનો દ્વારા માગવામાં આવેલી જમીનના વિસ્તાર કરતાં ઘણો ઓછો વિસ્તાર મંજૂર કરવામાં આવ્યો છે.
લાતેહારનાં 190 ગામોમાંથી માત્ર 40ના દાવા મંજૂર
સંગઠને લાતેહાર જિલ્લાનું ઉદાહરણ આપતાં જણાવ્યું કે તેની સાથે જોડાયેલા સંગઠનો અને કાર્યકરોએ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં 190 ગામોમાં સામુદાયિક વન અધિકારના પટ્ટા માટે દાવા રજૂ કર્યા હતા. તેમાંથી અત્યાર સુધી માત્ર 40 ગામોના દાવા મંજૂર થયા છે. વ્યક્તિગત વન અધિકારના દાવાઓની સ્થિતિ પણ આવી જ હોવાનું મહાસભાએ જણાવ્યું છે.
મહાસભાના જણાવ્યા પ્રમાણે કાયદા હેઠળ ગ્રામસભા દ્વારા મંજૂર કરાયેલા દાવામાં ઘટાડો કરવાનો કે કોઈ જાણ કર્યા વિના તેને નકારી કાઢવાનો અધિકાર જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અથવા વન વિભાગ પાસે નથી. તેમ છતાં બંને વિભાગો ગેરકાયદેસર રીતે દાવામાં ઘટાડો કરે છે અથવા તેને નકારી કાઢે છે. સંગઠનનો આરોપ છે કે જે થોડાં ગામોને સામુદાયિક વન અધિકાર મળ્યા છે, ત્યાં પણ વન સંસાધનો પર ગ્રામસભાનું નિયંત્રણ લગભગ નહિવત્ છે.
વન વિભાગ પર ગ્રામજનોના દમનનો આક્ષેપ
જનાધિકાર મહાસભાએ વન વિભાગ પર આદિવાસી અને મૂળનિવાસી ગ્રામજનોને હેરાન કરવાનો ગંભીર આરોપ મૂક્યો છે. સંગઠનના જણાવ્યા મુજબ, વર્ષોથી જે જમીન પર લોકો ખેતી કરતા આવ્યા છે ત્યાં તેમના પાકને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે છે. વન અધિકારના દાવા હેઠળ આવેલી જમીન પર બળજબરીથી વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવે છે અથવા ખાઈઓ ખોદી નાખવામાં આવે છે.
આ ઉપરાંત ગ્રામજનો સાથે મારપીટ, ખોટા કેસ અને ધરપકડની ઘટનાઓ પણ બનતી હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે. હેરહંજ પ્રખંડમાં નંદ કિશોર ગાંઝુ સહિત 50થી વધુ ગ્રામજનો વન વિભાગ દ્વારા નોંધાયેલા કેસોનો વર્ષોથી સામનો કરી રહ્યા હોવાનું સંગઠને જણાવ્યું છે.
ખનન અને પરિયોજનાઓ માટે જંગલોના ઉપયોગ સામે સવાલ
મહાસભાએ કેન્દ્ર સરકારની વન નીતિની પણ ટીકા કરી છે. સંગઠનના જણાવ્યા અનુસાર, નરેન્દ્ર મોદી સરકારના કાર્યકાળમાં વન સંબંધિત કાયદાઓમાં એવા સુધારા કરવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે જંગલોને ખનન, વિવિધ વિકાસ પરિયોજનાઓ અને ખાનગી કંપનીઓના ઉપયોગ માટે ફેરવવાનું સરળ બન્યું છે.
સંગઠને રજૂ કરેલા આંકડા મુજબ, વર્ષ 2020થી 2025 દરમિયાન દેશમાં 97,050 હેક્ટર જંગલ વિસ્તારને બિન-વન ઉપયોગ માટે ફેરવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આમાંથી 74 ટકા જેટલો જંગલ વિસ્તાર રસ્તા, ખનન અને વીજળી સંબંધિત પરિયોજનાઓ માટે ઉપયોગમાં લેવા મંજૂર કરાયો હતો.
મહાસભાએ આ સ્થિતિમાં વિરોધાભાસ દર્શાવતાં કહ્યું કે એક તરફ વન વિભાગ સ્થાનિક લોકોને તેમના પરંપરાગત વન અધિકારોથી વંચિત રાખે છે, તો બીજી તરફ ખનન, વિકાસ પરિયોજનાઓ અથવા સુરક્ષા દળોની છાવણી સ્થાપવા માટે ઝડપથી NOC આપી દેવામાં આવે છે.
હેમંત સોરેન સરકાર સામે પણ નારાજગી
જનાધિકાર મહાસભાએ ઝારખંડની હેમંત સોરેન સરકારના વલણને પણ વન અધિકારના મુદ્દે ઉદાસીન ગણાવ્યું છે. સંગઠનનું કહેવું છે કે ઝારખંડ મુક્તિ મોરચા (ઝામુમો) અને કોંગ્રેસે ચૂંટણી દરમિયાન વન અધિકાર સુનિશ્ચિત કરવાનાં વચનો આપ્યાં હતાં. જોકે, સરકાર બન્યા બાદ વાસ્તવિક કામગીરી કરતાં કાગળ પરની જાહેરાતો વધુ જોવા મળી છે.
સરકારે શરૂ કરેલું અબુઆ બીર દિશોમ અભિયાન પણ માત્ર જાહેરાતો પૂરતું સીમિત રહ્યું હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે. મહાસભાના જણાવ્યા પ્રમાણે જંગલ અધિકારોની સાથે જમીનના મુદ્દે પણ સરકાર લોકોની અપેક્ષાઓ પૂરી કરવામાં નિષ્ફળ રહી છે.
લેન્ડ બેંક અને જમીન સંપાદન કાયદા પર સવાલ
સંગઠને જણાવ્યું કે સરકારનાં સાત વર્ષ બાદ પણ લેન્ડ બેંક રદ કરવામાં આવી નથી. જમીન સંપાદન કાયદામાં વર્ષ 2017માં કરવામાં આવેલા સંશોધનને પણ પાછું ખેંચવામાં આવ્યું નથી. આ ઉપરાંત CNT-SPT કાયદાઓને પ્રામાણિકતાથી લાગુ કરવાની પ્રતિબદ્ધતા પણ દેખાતી નથી.
બિરસા મુંડાની જન્મજયંતી અને ઝારખંડ સ્થાપના દિવસના અવસરે જનાધિકાર મહાસભાએ રાજ્ય સરકાર અને ગઠબંધનના પક્ષોને ઝારખંડ આંદોલનના મૂળ હેતુઓ યાદ રાખવા અપીલ કરી છે. સંગઠનનું કહેવું છે કે રાજ્યની સ્થાપનાનો હેતુ માત્ર અલગ રાજ્ય બનાવવાનો નહોતો, પરંતુ અહીંના આદિવાસી અને મૂળનિવાસીઓને તેમના સંસાધનો પર અધિકાર અપાવવાનો પણ હતો.
મહાસભાએ સરકારને જળ, જંગલ અને જમીન પર સ્થાનિક સમુદાયોના અધિકારો સુનિશ્ચિત કરવાને પ્રાથમિકતા આપવા જણાવ્યું છે. રાજ્યની સ્થાપનાનાં 26 વર્ષ પછી પણ આ માંગ અધૂરી રહેવી ઝારખંડના આંદોલનના મૂળ આશય સામે મોટો સવાલ ઊભો કરે છે.







