
Gujarat Groundwater Crisis: ગુજરાતમાં ભૂગર્ભજળના સ્તર ઊંચા લાવવા માટે સરકાર દ્વારા કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે, તેમ છતાં અનેક વિસ્તારોમાં પાણીનાં તળ સતત ઊંડાં જઈ રહ્યાં છે. રાજ્યમાં સુજલામ-સુફલામ અને અટલ ભૂજળ યોજના જેવી યોજનાઓ પાછળ રૂ. 3,575 કરોડથી વધુનો ખર્ચ થયો હોવા છતાં સ્થિતિમાં અપેક્ષિત સુધારો જોવા મળતો નથી. રાજ્ય સરકારે રજૂ કરેલી સત્તાવાર વિગતો મુજબ, કચ્છ, બનાસકાંઠા, ગાંધીનગર, પાટણ, મહેસાણા અને સુરેન્દ્રનગર સહિતના જિલ્લાઓમાં ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણીનું સ્તર 88 મીટરથી પણ વધુ ઊંડે પહોંચી ગયું છે.
ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છમાં પાણીનાં તળ ઊંડાં ઊતર્યાં
ગુજરાતના ઉત્તર ભાગ અને કચ્છમાં ભૂગર્ભજળની સમસ્યા વધુ ગંભીર બની રહી છે. પાણીના બેફામ ઉપાડને કારણે અનેક વિસ્તારોમાં બોરવેલ અને કૂવામાંથી પાણી મેળવવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે કચ્છના અંજારમાં ભૂગર્ભજળનું સ્તર 87.53 મીટર સુધી નીચે પહોંચ્યું છે. ભુજમાં 59.45 મીટર અને ભચાઉમાં 55.53 મીટર નોંધાયું છે.
બનાસકાંઠાના ધાનેરામાં પાણીનું સ્તર 51.83 મીટર અને ડીસામાં 42.13 મીટર છે. ગાંધીનગરમાં 54.83 મીટર, મહેસાણામાં 36.03 મીટર અને ઊંઝામાં 56.16 મીટર સુધી જળસ્તર નીચે ગયું છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભજળ મેળવવા માટે વધુ ઊંડા બોરવેલ પર આધાર રાખવો પડી રહ્યો છે.
છ જિલ્લાઓમાં કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ
ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ સુધારવા માટે સરકારે છ જિલ્લાઓમાં મોટા પ્રમાણમાં નાણાં ખર્ચ્યા છે. ઉપલબ્ધ વિગતો પ્રમાણે કચ્છમાં રૂ. 103.83 કરોડ, બનાસકાંઠામાં રૂ. 2,532.80 કરોડ, ગાંધીનગરમાં રૂ. 23.97 કરોડ, પાટણમાં રૂ. 15.23 કરોડ, મહેસાણામાં રૂ. 887.21 કરોડ અને સુરેન્દ્રનગરમાં રૂ. 12.25 કરોડ ખર્ચવામાં આવ્યા છે.
આ આંકડાઓ મુજબ બનાસકાંઠા અને મહેસાણા જિલ્લામાં સૌથી વધુ ખર્ચ થયો છે. તેમ છતાં આ વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ સુધારવાનો પડકાર યથાવત છે. આથી યોજનાઓ પાછળ થયેલા ખર્ચ અને જમીન પર મળેલા પરિણામો વચ્ચેનો તફાવત ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
ઉપલબ્ધ પાણીમાંથી 54 ટકાથી વધુનો ઉપયોગ
ગુજરાતમાં દર વર્ષે સરેરાશ 27.58 BCM જેટલું પાણી રિચાર્જ થાય છે. તેમાંથી આશરે 25.58 BCM જથ્થો ઉપલબ્ધ રહે છે. સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે રાજ્યમાં ઉપલબ્ધ કુલ ભૂગર્ભજળમાંથી 54 ટકાથી વધુ પાણીનો ઉપાડ કરવામાં આવે છે. તેમાં ખેતીવાડી ક્ષેત્રનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે.
ખેતી માટે સિંચાઈની વધતી જરૂરિયાત, ઊંડા બોરવેલનો ઉપયોગ અને પાણીના સતત ઉપાડને કારણે ભૂગર્ભજળ પર દબાણ વધી રહ્યું છે. સુજલામ-સુફલામ અને અટલ ભૂજળ યોજના જેવી પહેલનો હેતુ જળસંગ્રહ વધારવાનો અને ભૂગર્ભજળનું સ્તર સુધારવાનો છે. જોકે, કરોડો રૂપિયાના ખર્ચ છતાં અનેક વિસ્તારોમાં પાણીનાં તળ ઊંડાં જતાં યોજનાઓની અસરકારકતા સામે સવાલો ઊભા થયા છે.
નાઈટ્રેટ અને ફ્લોરાઈડયુક્ત પાણી આરોગ્ય માટે જોખમ
ભૂગર્ભજળની સમસ્યા માત્ર પાણીની અછત પૂરતી મર્યાદિત નથી. ઊંડા બોરવેલમાંથી મળતા પાણીમાં નાઈટ્રેટ અને ફ્લોરાઈડ જેવા હાનિકારક તત્ત્વોનું પ્રમાણ વધવાની ચિંતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. દૂષિત અને ક્ષારયુક્ત પાણીના ઉપયોગથી લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસર થઈ શકે છે.
આવા પાણીના સેવન સાથે ચામડીના રોગો, પેટની તકલીફો અને સાંધાના દુખાવા જેવી સમસ્યાઓનો સંબંધ હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સંબંધિત પડકારો સામે આવી રહ્યા છે. તેથી પીવાના પાણીની ગુણવત્તાની નિયમિત તપાસ અને સુરક્ષિત પાણીની ઉપલબ્ધતા પણ એટલી જ જરૂરી બની છે.
સરકારના દાવા વચ્ચે નિષ્ણાતોની ચેતવણી
સરકારી તંત્રના જણાવ્યા પ્રમાણે નર્મદાના પાણીની ઉપલબ્ધતા, તળાવો ઊંડા કરવાની કામગીરી અને ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિના ઉપયોગથી ચોમાસા બાદ અનેક વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં સુધારો નોંધાયો છે. જોકે, પાણીની ગુણવત્તા અને લાંબા ગાળે જળસ્તર જાળવી રાખવાનો પડકાર હજુ પણ મોટો છે.
નિષ્ણાતોના મતે ભૂગર્ભજળનો બેફામ ઉપયોગ રોકવા માટે અસરકારક પગલાં લેવા જરૂરી છે. ખેતીમાં પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, જળસંચયના માળખાંનું યોગ્ય સંચાલન અને બોરવેલના વપરાશ પર નિયંત્રણ જેવા ઉપાયો અપનાવવા પડશે. જો પાણીનો ઉપાડ આ જ રીતે ચાલુ રહેશે, તો આવનારા સમયમાં ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં પીવાના અને ખેતીના પાણીની ગંભીર અછત સર્જાઈ શકે છે. કરોડો રૂપિયાની યોજનાઓનું વાસ્તવિક પરિણામ જમીન પર દેખાય તે હવે સૌથી મોટો પડકાર છે.








