Akriti Chaudhary NSA Case: રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અધિનિયમ એટલે કે NSA હેઠળ કરવામાં આવતી અટકાયતને લઈને અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો છે. નોઇડાની વિદ્યાર્થીની અને સોશિયલ એક્ટિવિસ્ટ આકૃતિ ચૌધરીની અટકાયતના કેસમાં કોર્ટે અધિકારીઓની કાર્યવાહી પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોર્ટે NSA હેઠળની તેમની અટકાયતને રદ કરતાં પ્રક્રિયામાં સામેલ અધિકારીઓના પગારમાંથી કુલ પાંચ લાખ રૂપિયા વસૂલ કરીને આકૃતિને વળતર તરીકે ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે.
આકૃતિ દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં ઇતિહાસ વિષયનો અભ્યાસ કરતી સ્નાતક વિદ્યાર્થીની છે. એપ્રિલ 2026માં નોઇડાના શ્રમિક આંદોલન સાથે જોડાયેલા કેસોમાં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ મે મહિનામાં તેમના પર NSA લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેઓ આશરે પાંચ મહિનાથી જેલમાં હતા.
અદાલતે ‘ઘડેલી વાર્તા’ ગણાવી કાર્યવાહી
અલાહાબાદ હાઈકોર્ટની જસ્ટિસ અતુલ શ્રીધરન અને જસ્ટિસ અચલ સચદેવની ખંડપીઠે આકૃતિની હેબિયસ કોર્પસ અરજી પર સુનાવણી કરી હતી. કોર્ટે NSA હેઠળની કાર્યવાહી માટે રજૂ કરવામાં આવેલી કહાનીને ‘ઘડેલી વાર્તા’ ગણાવી હતી અને ધરપકડ તથા નોટિસની પ્રક્રિયામાં રહેલી ખામીઓ પર પણ ધ્યાન દોર્યું હતું.
આ કેસમાં આકૃતિ તરફથી વકીલ અને સામાજિક કાર્યકર્તા કોલિન ગોન્સાલ્વિસે દલીલો રજૂ કરી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ આકૃતિ સામે મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના આરોપ મૂકવામાં આવ્યા હતા. તેમાં નોઇડામાં હિંસા ફેલાવવાનું કાવતરું, વ્હોટ્સએપ ગ્રુપ મારફતે હિંસક વિચારસરણી ફેલાવવી અને જાહેર વ્યવસ્થાને અસર કરતી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થતો હતો.
હિંસા પહેલાં જ થઈ હતી આકૃતિની ધરપકડ
ગોન્સાલ્વિસે કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે નોઇડાના શ્રમિક આંદોલનમાં હિંસા 13 એપ્રિલે શરૂ થઈ હતી, જ્યારે આકૃતિની ધરપકડ તેના એક દિવસ પહેલાં એટલે કે 12 એપ્રિલે જ થઈ ગઈ હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ આકૃતિએ તે પહેલાં મજૂરો વચ્ચે માત્ર એક વખત ભાષણ આપ્યું હતું અને તેમાં આંદોલન શાંતિપૂર્ણ રાખવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી.
વ્હોટ્સએપ ગ્રુપ અંગે પણ બચાવ પક્ષે કહ્યું હતું કે આકૃતિ જે ગ્રુપ સાથે જોડાયેલી હતી તે શિક્ષણ અને સમાજસેવા સાથે સંબંધિત હતા. તેમણે કોઈ નવું ગ્રુપ બનાવ્યું ન હોવાનું કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
પોલીસ કર્મચારીઓની ભૂમિકા અંગે પણ સવાલ
કેસમાં વધુ ગંભીર દાવો એવો કરવામાં આવ્યો હતો કે આકૃતિ સાથે જોડાયેલા કેટલાક વ્હોટ્સએપ ગ્રુપમાં નોઇડા પોલીસના બે કર્મચારીઓ પોતાની ઓળખ છુપાવીને સામેલ થયા હતા. બચાવ પક્ષે આરોપ મૂક્યો હતો કે આ કર્મચારીઓ દ્વારા જ હિંસા માટે ઉશ્કેરતી પોસ્ટ કરવામાં આવી હતી અને વડાપ્રધાનના કાફલાને રોકવા જેવી અપીલ પણ કરવામાં આવી હતી.
જોકે, ગ્રુપમાં રહેલા અન્ય સભ્યોએ આવી પોસ્ટનો વિરોધ કર્યો હતો અને તેને દૂર પણ કરી હતી. કોર્ટ સમક્ષ હિંસા ભડકાવવાના આરોપને સમર્થન આપતા કોઈ નક્કર પુરાવા, જેમ કે વીડિયોગ્રાફી, રજૂ ન કરવામાં આવી હોવાનું પણ દલીલમાં જણાવાયું હતું.
NSA હેઠળ અટકાયત અંગે કોર્ટની ટિપ્પણી
NSAનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, વિદેશી શક્તિઓ સાથેના સંબંધો અથવા જાહેર વ્યવસ્થા માટે ગંભીર ખતરો ઊભો કરતી પ્રવૃત્તિઓને રોકવા માટે કરવામાં આવે છે. આકૃતિના કેસમાં કોર્ટે માન્યું કે રાજ્ય તરફથી રજૂ કરાયેલી સામગ્રી NSA હેઠળની અટકાયતને યોગ્ય ઠેરવવા માટે પૂરતી નહોતી.
કોર્ટે ગૌતમ બુદ્ધ નગરના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ સહિત પ્રક્રિયામાં સામેલ અધિકારીઓની જવાબદારી નક્કી કરી અને SHO સ્તર સુધીના અધિકારીઓના પગારમાંથી પાંચ લાખ રૂપિયા વસૂલ કરીને આકૃતિને વળતર આપવાનો આદેશ આપ્યો.
દેશમાં પ્રિવેન્ટિવ ડિટેન્શનનો વ્યાપ
NCRBના ડિસેમ્બર 2024 સુધીના આંકડા અનુસાર દેશની જેલોમાં 3,048 લોકો વિવિધ નિવારક કાયદાઓ હેઠળ ડિટેન હતા. તેમાં NSA ઉપરાંત જમ્મુ-કાશ્મીરનો PSA, ગુંડા એક્ટ, COFEPOSA અને NDPS જેવા કાયદાઓ હેઠળ અટકાયત કરાયેલા લોકોનો સમાવેશ થાય છે.
આંકડા મુજબ તમિલનાડુમાં આશરે 1,117, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં લગભગ 660 અને મહારાષ્ટ્રમાં આશરે 414 લોકો આવા કાયદા હેઠળ ડિટેન હતા. લદ્દાખ આંદોલન દરમિયાન સોનમ વાંગચુકની NSA હેઠળ ધરપકડનો પણ ઉલ્લેખ થયો હતો. બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપ પછી તેમને મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
આસામના જમીન અધિકાર અને પર્યાવરણ કાર્યકર્તા પ્રણબ ડોલેની જુલાઈ 2026માં કાઝીરંગા નજીકની લક્ઝરી હોટેલ પરિયોજનાના વિરોધના સંદર્ભમાં NSA હેઠળ ધરપકડ કરવામાં આવી હોવાનો પણ ઉલ્લેખ છે. પંજાબના સાંસદ અમૃતપાલ સિંહ પણ 2023થી NSA હેઠળ ડિબ્રૂગઢ જેલમાં હતા. એપ્રિલ 2026માં તેમની NSA કસ્ટડી પૂર્ણ થયા બાદ અન્ય કેસમાં તેમની ફરી ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
અધિકારીઓ માટે બન્યો બોધપાઠ
પ્રિવેન્ટિવ ડિટેન્શન કાયદાઓ અંગે સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે આરોપીને સામાન્ય ફોજદારી કેસની જેમ તરત મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા લાગુ પડતી નથી અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ હેઠળ લાંબા સમય સુધી અટકાયત શક્ય બને છે. કારણો જણાવવા અને સમીક્ષા કરવાની પ્રક્રિયા હોવા છતાં તેમાં વિલંબ થવાના કારણે વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી જેલમાં રહી શકે છે.
આકૃતિ ચૌધરીના કેસમાં હાઈકોર્ટના આદેશે અધિકારીઓની જવાબદારીનો મુદ્દો કેન્દ્રમાં લાવ્યો છે. પગારમાંથી પાંચ લાખ રૂપિયા વસૂલવાનો નિર્ણય માત્ર વળતર પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ પ્રિવેન્ટિવ ડિટેન્શન કાયદાનો ઉપયોગ કરતી વખતે પુરાવા, પ્રક્રિયા અને કાયદાકીય ધોરણોનું પાલન કેટલું જરૂરી છે તેનો સ્પષ્ટ સંદેશ પણ આપે છે. આ નિર્ણયથી ભવિષ્યમાં NSA જેવી જોગવાઈઓનો ઉપયોગ કરતી વખતે વહીવટી અને પોલીસ અધિકારીઓ વધુ સાવચેતી રાખે તેવી અપેક્ષા ઊભી થઈ છે.
