District Judiciary: ભારતીય ન્યાયતંત્રને વધુ સામાજિક રીતે વૈવિધ્યસભર અને પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતી સંસ્થા બનાવવાની ચર્ચા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સતત થતી રહી છે. પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશો ડી.વાય. ચંદ્રચૂડ અને બી.આર. ગવઈ સહિત અનેક ન્યાયમૂર્તિઓએ પણ સ્વીકાર્યું છે કે ભારતીય જ્યુડિશિયરી દેશની સામાજિક અને આર્થિક વાસ્તવિકતાનું પૂરતું પ્રતિબિંબ રજૂ કરતી નથી. જોકે, હાયર જ્યુડિશિયરીની સાથે જિલ્લા જ્યુડિશિયરીમાં સામાજિક પ્રતિનિધિત્વ પર ધ્યાન આપવું પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે સામાન્ય નાગરિક માટે ન્યાય વ્યવસ્થા સાથેનો પ્રથમ સંપર્ક મોટાભાગે જિલ્લા અદાલતોમાંથી જ થાય છે.
જિલ્લા અદાલતોમાં પ્રતિનિધિત્વ કેમ મહત્વનું છે
ન્યાય આપવાની જવાબદારી ધરાવતી સંસ્થામાં નિષ્પક્ષતા અને સમાનતાની શરૂઆત તેના પાયાથી થવી જોઈએ. હાયર જ્યુડિશિયરીમાં જજોની નિમણૂક અંગેની ચર્ચા મોટાભાગે કોલેજિયમ સિસ્ટમની આસપાસ કેન્દ્રિત રહે છે, જ્યારે જિલ્લા જ્યુડિશિયરીની ભરતી રાજ્ય સરકારો દ્વારા બનાવવામાં આવેલી અફર્મેટિવ એક્શન અને આરક્ષણ નીતિઓ હેઠળ થાય છે. તેથી અલગ-અલગ રાજ્યોમાં લાગુ પડતી નીતિઓ અને તેના અમલથી જિલ્લા જ્યુડિશિયરીમાં પ્રતિનિધિત્વનું ચિત્ર પણ અલગ જોવા મળે છે.
45.76 ટકા જજ SC, ST અને OBC વર્ગમાંથી
આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલયે રાજ્યસભામાં આપેલા જવાબ મુજબ, દેશના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની જિલ્લા જ્યુડિશિયરીમાં કાર્યરત કુલ જજોમાં SC, ST અને OBC વર્ગના જજોની સંખ્યા 45.76 ટકા છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે આરક્ષણ નીતિઓએ જિલ્લા ન્યાયતંત્રમાં વંચિત અને સામાજિક રીતે પાછળ રહેલા વર્ગોનું પ્રતિનિધિત્વ વધારવામાં ચોક્કસ ભૂમિકા ભજવી છે. જોકે, સમગ્ર દેશનો સરેરાશ આંકડો અલગ-અલગ રાજ્યોની વાસ્તવિક સ્થિતિ છુપાવી શકે છે.
ઝારખંડમાં 12.47 ટકાથી તમિલનાડુમાં 97.65 ટકા સુધી તફાવત
રાજ્યો વચ્ચે આ તફાવત ખૂબ મોટો છે. મંત્રાલયના આંકડા અનુસાર, જિલ્લા જ્યુડિશિયરીમાં SC, ST અને OBC જજોની ટકાવારી ઝારખંડમાં માત્ર 12.47 ટકા છે, જ્યારે તમિલનાડુમાં આ પ્રમાણ 97.65 ટકા સુધી પહોંચે છે. આ તફાવતનું એક મહત્વનું કારણ એ છે કે જિલ્લા જ્યુડિશિયરીમાં સીધી ભરતી માટે રાજ્યોમાં આરક્ષણના નિયમો એકસરખા નથી. કયા વર્ગને લાભ મળશે, કેટલું આરક્ષણ આપવામાં આવશે અને કઈ બેઠકો અનામત રહેશે તે અંગે રાજ્યોમાં અલગ વ્યવસ્થા છે.
માહિતીના અભાવે આરક્ષણના અમલનું મૂલ્યાંકન મુશ્કેલ
હાલની જિલ્લા જ્યુડિશિયરીમાં સામાજિક પ્રતિનિધિત્વનો આંકડો તો ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ દરેક ભરતી પ્રક્રિયામાં SC, ST અને OBC વર્ગમાંથી કેટલા ઉમેદવારોની નિમણૂક થઈ તેની પૂરતી માહિતી નિયમિત રીતે જાહેર થતી નથી. પરિણામે આરક્ષણની નીતિઓ ખરેખર અસરકારક રીતે લાગુ થઈ રહી છે કે નહીં તે ચકાસવું મુશ્કેલ બને છે. આ જ માહિતીની ખામીને દૂર કરવાનો પ્રયાસ વિધિ સેન્ટર ફોર લીગલ પોલિસીના JALDI ઇનિશિયેટિવ દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં કરવામાં આવ્યો છે.
RTI દ્વારા સામે આવી માહિતીની મોટી ખામી
“ભારતની જિલ્લા જ્યુડિશિયરીમાં અફર્મેટિવ એક્શન અને રિપ્રેઝેન્ટેશન: લો, પોલિસી, એન્ડ પ્રેક્ટિસ” નામના અહેવાલમાં RTI અરજીઓ દ્વારા મેળવેલી માહિતીનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. અહેવાલ મુજબ, માત્ર 15 રાજ્યોએ આરક્ષણ સાથે સંબંધિત લાગુ કાયદા અથવા નિયમોની નકલો ઉપલબ્ધ કરાવી હતી. તેમાંથી માત્ર 13 રાજ્યોના જ્યુડિશિયલ સર્વિસ રૂલ્સમાં અનામત બેઠકોનું વિતરણ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.
ઘણા રાજ્યોમાં નિયમો અને આદેશો શોધવા મુશ્કેલ
ઘણા રાજ્યો માત્ર એટલું જણાવે છે કે આરક્ષણ રાજ્ય અથવા કેન્દ્ર સરકારની નીતિ અને આદેશો મુજબ લાગુ થાય છે. પરંતુ આ આદેશો સત્તાવાર વેબસાઇટ પર સરળતાથી ઉપલબ્ધ ન હોવાથી કોને કેટલો લાભ મળે છે તે જાણવું મુશ્કેલ બને છે. કેટલાક રાજ્યોમાં ચોક્કસ સામાજિક વર્ગોને પણ આરક્ષણના લાભથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, જિલ્લા જજોની સીધી ભરતીમાં દિલ્હી OBC માટે આરક્ષણ આપતું નથી, જ્યારે આસામમાં જાતિ આધારિત કોઈ વર્ગ માટે આરક્ષણની જોગવાઈ નથી.
2018થી 2024ની ભરતીમાં પણ ડેટાની અછત
RTI જવાબોમાં પણ ગંભીર માહિતીની ખામી જોવા મળી. 2018થી 2024 દરમિયાન સિવિલ જજ જુનિયર ડિવિઝન તરીકે નિયુક્ત થયેલા SC, ST અને OBC ઉમેદવારો અંગેની માહિતી માત્ર 16 રાજ્યો પાસેથી મળી. જિલ્લા જજોની નિમણૂક માટે આ જ સમયગાળાની માહિતી માત્ર 10 રાજ્યોમાંથી પ્રાપ્ત થઈ. કેટલાક રાજ્યોમાં માહિતી આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો, જ્યારે કેટલાક કિસ્સામાં જાતિ અથવા સામાજિક વર્ગ મુજબ અલગ-અલગ ડેટા જ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યો નહોતો.
હિમાચલ પ્રદેશ અને ઓડિશાના આંકડા ચિંતાજનક
હિમાચલ પ્રદેશમાં 2018થી 2024 દરમિયાન થયેલી ભરતીમાં માત્ર 9 ટકા ઉમેદવારો SC, 2 ટકા ST અને 11 ટકા OBC વર્ગમાંથી હતા. ફેબ્રુઆરી 2025 સુધી રાજ્યમાં અનામત બેઠકોની સરખામણીએ કાર્યરત SC, ST અને OBC જજોની સંખ્યા અનુક્રમે 56 ટકા, 78 ટકા અને 40 ટકા હતી. ઓડિશામાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક રહી. 2018થી 2024 દરમિયાન થયેલી ભરતીમાં 9 ટકા SC, 1 ટકા ST અને 18 ટકા OBC/SEBC ઉમેદવારો હતા. પંજાબ અને હરિયાણામાં પણ અનામત વર્ગોની ખાલી બેઠકો અંગે સમાન પડકારો જોવા મળ્યા.
રાજ્યો અને હાઇકોર્ટ સામે અનેક પડકારો
આ સમગ્ર વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે માત્ર આરક્ષણની નીતિ બનાવવી પૂરતી નથી, પરંતુ તેનો યોગ્ય અમલ પણ એટલો જ જરૂરી છે. રાજ્યો અને હાઇકોર્ટોએ અનામત વર્ગોની ખાલી બેઠકો ભરવા, ભરતી પ્રક્રિયાનો સામાજિક ડેટા જાહેર કરવા અને આરક્ષણના નિયમોને પારદર્શક રીતે ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે પગલાં લેવા જરૂરી છે. કોઈપણ પાત્ર વર્ગને સ્પષ્ટ કારણ વિના આરક્ષણથી બહાર રાખવું સમાન તકની બંધારણીય ભાવના સામે જાય છે.
સામાજિક વૈવિધ્યથી ન્યાયતંત્રમાં વિશ્વાસ મજબૂત થશે
જિલ્લા જ્યુડિશિયરીમાં સામાજિક વૈવિધ્ય માત્ર પ્રતિનિધિત્વનો મુદ્દો નથી, પરંતુ ન્યાય વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા અને સ્વતંત્રતા સાથે પણ જોડાયેલો છે. દેશના સામાન્ય નાગરિકો માટે ન્યાયતંત્રનો પ્રથમ સંપર્ક જિલ્લા અદાલતો સાથે થતો હોવાથી ત્યાં વિવિધ સામાજિક સમુદાયોનું યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ મહત્વપૂર્ણ બને છે. આરક્ષણની પારદર્શક અમલવારી, ખાલી અનામત પદોની ઝડપી ભરતી અને વિશ્વસનીય ડેટાની જાહેર ઉપલબ્ધતા દ્વારા જિલ્લા જ્યુડિશિયરીને વધુ સમાવેશી બનાવી શકાય છે.
