Government School Reality: રાજસ્થાનના જયપુરના બગરૂ વિધાનસભા વિસ્તારથી શરૂ થયેલો સરકારી શાળાઓની સ્થિતિનો મુદ્દો હવે દેશવ્યાપી ચર્ચાનું સ્વરૂપ લઈ રહ્યો છે. ‘સ્કૂલ ઠીક કરો’ અભિયાન હેઠળ સરકારી શાળાઓની જમીની હકીકત સામે લાવવાના પ્રયાસોમાં કાર્યકરો અને સ્વયંસેવકો દ્વારા શાળાઓની મુલાકાત લેવામાં આવી રહી છે. આ દરમિયાન કેટલાક સ્થળોએ વિરોધ, તણાવ અને હુમલાની ઘટનાઓ સામે આવી હોવાના દાવા પણ કરવામાં આવ્યા છે.
ગૌશાળામાં ચાલતી સરકારી શાળા બની ચર્ચાનું કેન્દ્ર
રાજસ્થાનના એક ગામમાં સરકારી પ્રાથમિક શાળા ગૌશાળાની અંદર ચલાવવામાં આવતી હોવાનો દાવો સામે આવ્યો છે. અહેવાલ મુજબ, શાળાની ઇમારત જર્જરિત બન્યા બાદ વિદ્યાર્થીઓ માટે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી અને લાંબા સમયથી બાળકોને યોગ્ય શૈક્ષણિક વાતાવરણ મળતું નથી. કેટલાક સ્થળોએ વીજળી, પીવાનું પાણી, શૌચાલય, બેન્ચ અને બ્લેકબોર્ડ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓના અભાવનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
શાળાની સ્થિતિ બતાવવા ગયેલા કાર્યકરો સાથે વિવાદ
જયપુરના બગરૂ વિસ્તારના રામપુરા કનવરપુરા ગામમાં શાળાની સ્થિતિનું નિરીક્ષણ કરવા પહોંચેલા કાર્યકરો સાથે સ્થાનિક લોકોના એક જૂથ સાથે ઘર્ષણ થયું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ઘટનામાં ગાળો-ગલોજ, ધક્કામુક્કી અને વાહનોના કાચ તોડવામાં આવ્યા હોવાના આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે. જોકે, ઘટનાને લઈને બંને પક્ષના દાવાઓ અલગ છે અને સમગ્ર મામલાની સત્તાવાર તપાસના પરિણામો મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ઝાલાવાડની શાળા દુર્ઘટના બાદ સુરક્ષાનો સવાલ
સરકારી શાળાઓની ઈમારતોની સુરક્ષા અંગે રાજસ્થાનના ઝાલાવાડની એક દુર્ઘટનાનો ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવ્યો છે. ગયા વર્ષે એક સરકારી શાળાની ઈમારત ધરાશાયી થતાં સાત બાળકોના મોત થયા હતા અને 28 બાળકો ઘાયલ થયા હતા. ત્યારબાદ શાળાઓની ઈમારતોની માળખાકીય મજબૂતીની તપાસ કરવા માટે નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. જોકે, અભિયાન સાથે જોડાયેલા લોકોનો આક્ષેપ છે કે અનેક સ્થળોએ આવી તપાસ અને કાર્યવાહી કાગળ પૂરતી સીમિત રહી છે.
સરકારી શાળાઓમાં શિક્ષકોની અછત પણ મોટો મુદ્દો
શિક્ષણ વ્યવસ્થાને લઈને સામે આવેલા આંકડાઓમાં શિક્ષકોની અછત પણ ચિંતાનો વિષય બની છે. દેશમાં 1 લાખથી વધુ સરકારી શાળાઓ એવી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે જ્યાં માત્ર એક જ શિક્ષક સમગ્ર શાળાની જવાબદારી સંભાળે છે. એક જ શિક્ષક દ્વારા અનેક ધોરણો અને વિષયો સંભાળવાની સ્થિતિ શિક્ષણની ગુણવત્તા અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે.
શાળાઓ બંધ થવા અને મર્જર અંગે પણ ચર્ચા
અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે છેલ્લા એક દાયકામાં દેશમાં લગભગ 94 હજાર સરકારી શાળાઓ બંધ થઈ અથવા અન્ય શાળાઓમાં મર્જ કરવામાં આવી છે. સરકાર તરફથી શાળાઓના મર્જરને વધુ સારી સુવિધાઓ અને સંસાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવાના પ્રયાસ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ, વિવેચકોનું કહેવું છે કે અનેક વિસ્તારોમાં સરકારી શાળાઓની સંખ્યા ઘટવાથી ગરીબ અને ગ્રામ્ય પરિવારોના બાળકો માટે મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે.
શૌચાલય અને પીવાના પાણી જેવી સુવિધાઓ હજુ પડકાર
રાજસ્થાનમાં અભિયાન બાદ રાજ્ય સરકારે આપેલા આંકડાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં કહેવામાં આવ્યું છે કે 2,000થી વધુ શાળાઓમાં શૌચાલયની સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી. દેશભરમાં 1 લાખથી વધુ શાળાઓમાં પીવાના પાણીની સુવિધા અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. વીજળી અને કન્યાઓ માટે અલગ શૌચાલય જેવી સુવિધાઓનો અભાવ પણ કેટલીક શાળાઓમાં જોવા મળે છે.
મહારાષ્ટ્રમાં પણ શાળાઓની સ્થિતિ અંગે સવાલો
‘સ્કૂલ ઠીક કરો’ અભિયાન દરમિયાન મહારાષ્ટ્રની કેટલીક શાળાઓ અંગે પણ દાવા કરવામાં આવ્યા છે. એક શાળામાં નિરીક્ષણની જાણ થયા બાદ રાતોરાત રંગકામ અને નવી પ્લેટ લગાવવાની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે. અન્ય એક સ્થળે વિદ્યાર્થીઓને બીજી શાળામાંથી લાવીને બેસાડવામાં આવ્યા હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. એક અન્ય ગામમાં શિક્ષક ઝાડ નીચે વિદ્યાર્થીઓને ભણાવતા હોવાની તસવીર સામે આવી હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
શાળાઓમાં બહારના લોકોના પ્રવેશ પર નિયંત્રણથી વિવાદ
સરકારી શાળાઓની તસવીરો અને વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર શેર થવા લાગ્યા બાદ કેટલાક રાજ્યોમાં બહારના લોકો, યુટ્યુબર્સ અને સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સના શાળામાં પ્રવેશ તથા ફોટોગ્રાફી અંગે નિયંત્રણો મૂકવામાં આવ્યા છે. આ નિર્ણયને લઈને પણ ચર્ચા શરૂ થઈ છે. એક તરફ સરકાર તરફથી શાળાઓમાં શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા અને બાળકોની સુરક્ષા જાળવવાનો તર્ક આપવામાં આવી શકે છે, જ્યારે બીજી તરફ કાર્યકરો પારદર્શિતા અને જાહેર જવાબદારીનો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે.
શિક્ષણ પર સરકારી ખર્ચ અને નીતિ વચ્ચેનો તફાવત
શિક્ષણ પર ભારતના GDPના આશરે 4.1 ટકા જેટલા ખર્ચનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. બીજી તરફ, 2020ની રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિમાં શિક્ષણ પર GDPના 6 ટકા સુધી ખર્ચ વધારવાનું લક્ષ્ય દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. આ લક્ષ્ય અને વાસ્તવિક ખર્ચ વચ્ચેનો તફાવત શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં રોકાણ અંગે ચર્ચાનું કારણ બની રહ્યો છે.
એક શિક્ષકથી લઈને લેબ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધી પડકારો
અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ, લગભગ 50 ટકા માધ્યમિક શાળાઓમાં યોગ્ય વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાની સુવિધા નથી. બીજી તરફ, અનેક શાળાઓમાં છત, પાણી, વીજળી અને સ્વચ્છતા જેવી પાયાની જરૂરિયાતો પણ અધૂરી હોવાનું દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ સ્થિતિમાં વિદ્યાર્થીઓને આધુનિક શિક્ષણ, ટેક્નોલોજી અને AI જેવી નવી કુશળતાઓ સાથે જોડવાનો પડકાર વધુ મોટો બની જાય છે.
40 હજાર શાળાઓ માટે 14 મુદ્દાની ચેકલિસ્ટ
વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ અને સરકારી શાળાઓ અંગે વધતી ચર્ચા વચ્ચે 40 હજાર સરકારી શાળાઓ માટે 14 મુદ્દાની ચેકલિસ્ટ જાહેર કરવામાં આવી હોવાનો ઉલ્લેખ છે. તેમાં પાણી, સ્વચ્છતા, વીજળી, સુરક્ષા અને મધ્યાહન ભોજનની ગુણવત્તા જેવા મુદ્દાઓની તપાસનો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યવાહી ખરેખર જમીની સ્તરે કેટલો ફેરફાર લાવે છે તે આગામી સમયમાં મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
મધ્યાહન ભોજન સાથે જોડાયેલા કર્મચારીઓની સ્થિતિ
સરકારી શાળાઓમાં મધ્યાહન ભોજન યોજના લાંબા સમયથી વિદ્યાર્થીઓને શાળામાં જાળવી રાખવા અને પોષણ પૂરું પાડવાના મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે જોવામાં આવે છે. પરંતુ આ ભોજન બનાવતી અને શાળામાં સફાઈ જેવા કામ સાથે જોડાયેલી મહિલાઓને મળતા માનદ વેતન અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. અહેવાલમાં તેમનું માસિક વેતન આશરે ₹2,000 હોવાનું જણાવાયું છે.
શિક્ષણ વ્યવસ્થાને રાજકીય મુદ્દો બનાવવાની માંગ
‘સ્કૂલ ઠીક કરો’ અભિયાન સાથે જોડાયેલા લોકોનું કહેવું છે કે સરકારી શાળાઓની સ્થિતિ માત્ર કોઈ એક રાજ્ય અથવા એક રાજકીય પક્ષનો મુદ્દો નથી. તેમનો દાવો છે કે BJP, કોંગ્રેસ અને પ્રાદેશિક પક્ષો દ્વારા શાસિત રાજ્યોમાં પણ શિક્ષણ ક્ષેત્રના પડકારો જોવા મળે છે. તેથી શિક્ષણને પક્ષીય રાજકારણથી ઉપર ઉઠાવીને રાષ્ટ્રીય મુદ્દો બનાવવાની માંગ ઉઠી રહી છે.
બાળકોના ભવિષ્ય માટે જવાબદારીનો સવાલ
સમગ્ર વિવાદનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે સરકારી શાળાઓમાં ભણતા બાળકોને સુરક્ષિત ઈમારત, સારા શિક્ષકો, પીવાનું પાણી, સ્વચ્છ શૌચાલય અને યોગ્ય શૈક્ષણિક સાધનો ક્યારે મળશે. સરકાર તરફથી યોજનાઓ અને સુધારાના દાવાઓ કરવામાં આવી રહ્યા છે, જ્યારે મેદાન પરની કેટલીક તસવીરો અને વીડિયો અલગ સ્થિતિ દર્શાવતા હોવાના દાવા થઈ રહ્યા છે. હવે જરૂરી એ છે કે રાજકીય આરોપ-પ્રત્યારોપથી આગળ વધીને સરકારી શાળાઓની સ્થિતિનું પારદર્શક નિરીક્ષણ થાય અને જ્યાં ખામી હોય ત્યાં સમયબદ્ધ રીતે સુધારાની કાર્યવાહી કરવામાં આવે.
