India Aviation Safety Crisis: ભારત આજે વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું ઘરેલું ઉડ્ડયન બજાર હોવાનો દાવો કરી રહ્યું છે, જ્યાં દર વર્ષે કરોડો લોકો આકાશની સફરે નીકળે છે. સરકારના સ્વપ્નદ્રષ્ટા આંકડાઓ મુજબ, આવનારા ૨૦ વર્ષમાં એરપોર્ટની સંખ્યા ૧૬૩ થી વધારીને ૪૦૦ સુધી પહોંચાડવાની યોજના છે. પરંતુ આ ચમકતા આંકડાઓની પાછળ એક એવો અંધકાર છે જે મુસાફરોના જીવ પર સતત જોખમ લટકાવી રહ્યો છે. જ્યારે ગગનચુંબી ટર્મિનલો અને આધુનિક રનવે બનાવવાની હોડમાં સિસ્ટમ લાગી છે, ત્યારે સુરક્ષાના પાયાના નિયમો ભૂલાતા જાય છે. ગયા વર્ષે એર ઈન્ડિયાની ફ્લાઈટ ૧૭૧ ના દુર્ઘટનાગ્રસ્ત થવાથી ૨૬૦ લોકોના મોત થયા, તે માત્ર એક અકસ્માત નહોતો, પણ સિસ્ટમની નિષ્ફળતાનો મોટો પુરાવો હતો. ઉત્તરાખંડમાં હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટના હોય કે અજિત પવારનું વિમાન ક્રેશ, આ ઘટનાઓ ચીસ પાડીને કહે છે કે ભારતીય આકાશ હવે સુરક્ષિત નથી.
નબળો પાયો અને નિષ્ણાતોની અભાવે લથડતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા
ઉડ્ડયન ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો, પાઈલટો અને એર ટ્રાફિક કંટ્રોલર્સ (ATC) ની સ્પષ્ટ વાત છે કે ભારતની ઉડ્ડયન સુરક્ષા વ્યવસ્થા પાયાના સ્તરે જ ખોખલી છે. એક વરિષ્ઠ પાઈલટે નામ ન આપવાની શરતે કહ્યું કે, “આપણે સિસ્ટમને જરૂરી નિષ્ણાતો વગર જ ઝડપથી ફેલાવવાની કોશિશ કરી રહ્યા છીએ.” ભારતનું સુરક્ષા સ્કોર ભલે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સુધર્યું હોય, પણ જમીની હકીકત સાવ અલગ છે. પાઈલટ અને વિમાનોનું પ્રમાણ વૈશ્વિક સ્તર (૧૮-૨૦) ની સામે ભારતમાં માત્ર ૧૪ છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે અહીં દરેક ઉડાન એક જોખમી જુગાર જેવી છે. દેશને દર વર્ષે ૩,૦૦૦ પાઈલટોની જરૂર છે, પરંતુ સામે લાયસન્સ માત્ર અડધા જેટલા જ મળે છે, જેનું મુખ્ય કારણ તાલીમનો અસહ્ય ખર્ચ છે. જ્યારે સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા પદોમાં જ ૫૦% થી વધુ કર્મચારીઓની અછત હોય, ત્યારે આકાશમાં સુરક્ષા કોણ આપશે?
ઊંઘ અને થાકની મહામારી: પાઈલટોના જીવના જોખમે નફાનો ખેલ
ઉડ્ડયન સુરક્ષામાં સૌથી મોટી મહામારી ‘થાક’ છે. પાઈલટ સંગઠનોના સર્વે મુજબ, ૬૬% પાઈલટો ઉડાન દરમિયાન બીજા પાઈલટને કહ્યા વગર સુઈ ગયા હતા, કારણ કે તેમને પૂરતી ઊંઘ જ મળતી નથી. જ્યારે સરકાર નિયમો બનાવવાની વાત કરે છે, ત્યારે પણ એરલાઈન્સના દબાણને કારણે તે અમલમાં મુકાતા નથી. એક પાઈલટના પરિજને જણાવ્યું કે તેમના સ્વજન જે ૫૦ વર્ષથી ઓછી ઉંમરે ગુજરી ગયા, તે દિવસો સુધી માત્ર ત્રણ કલાકની ઊંઘ લઈને ઉડાન ભરતા હતા. શું નફો કમાવવા માટે આટલું બધું જોખમ લેવું જરૂરી છે? દરેક એરલાઈન નફો કમાવવા માંગે છે, તેમાં કંઈ ખોટું નથી, પરંતુ સુરક્ષાની મર્યાદાઓ સાથે કરવામાં આવતી આ છેડછાડ અત્યંત ઘાતક છે.
ATC ની લાચારી અને સિસ્ટમની બેદરકારીનો ભોગ
એર ટ્રાફિક કંટ્રોલર્સ (ATC) ની હાલત પણ અત્યંત દયનીય છે. કર્મચારીઓની ૨૩% અછતને કારણે આ લોકોને રજાના દિવસે પણ ડ્યુટી પર બોલાવવામાં આવે છે. ડીએસ રાઘવન જેવા અનુભવી લોકો કહે છે કે જો કોઈને અડધા કલાકના આરામની જરૂર હોય અને તેને ૧૫ મિનિટમાં જ ફરીથી કામ પર લગાવી દેવામાં આવે, તો ભૂલ થવાની શક્યતા વધી જાય છે. આ ભૂલ સામાન્ય નથી, આ સેંકડો લોકોના જીવ સાથેનો ખેલ છે. જે સંસ્થાઓએ આના પર દેખરેખ રાખવાની છે, જેમ કે DGCA, તે પોતે જ ૪૮% સ્ટાફની અછતથી ઝઝૂમી રહી છે. સંસદમાં મંત્રાલય દ્વારા એવું નિવેદન આપવું કે ‘કર્મચારીઓની અછતથી કોઈ અસર પડતી નથી’, એ જનતાના મોઢા પર તમાચો મારવા સમાન છે. જવાબદારી નક્કી કરવાને બદલે સિસ્ટમ માત્ર છૂટવામાં માને છે.
ભવ્ય ટર્મિનલ વિરુદ્ધ સુરક્ષા સાધનો: બજેટના નામે અંધાધૂંધી
સરકારે એરપોર્ટના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાછળ ૯૬,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા ખર્ચ્યા છે, પણ DGCA અને AAIB ના બજેટમાં સતત કાપ મુકાઈ રહ્યો છે. આ કેવો વિરોધાભાસ છે? ટર્મિનલ ભવ્ય દેખાય એટલે મુસાફરો પાસેથી પૈસા વસૂલવામાં આવે છે, પણ રડાર સિસ્ટમ અને ATC ના જૂના સાધનો બદલવા માટે પૈસા નથી. મોટા એરપોર્ટ્સ પર પણ આધુનિક રડાર સરળતાથી મળતા નથી. પક્ષીઓ સાથે અથડાવવાની (બર્ડ હિટ) ઘટનાઓ ૨૦૨૧માં ૭૭૫ થી વધીને ૧૭૮૨ થઈ ગઈ છે. નિયમો હોવા છતાં એરપોર્ટના ૧૦ કિમીના દાયરામાં કચરો ફેંકવો અને પ્રાણીઓનું કતલખાનું ચાલુ છે. શું આ મૂર્ખામી નથી? કે પછી અધિકારીઓ કોઈ મોટી દુર્ઘટનાની રાહ જોઈ રહ્યા છે?
સંસ્થાઓનું મૌન અને નૈતિક પતન
જ્યારે જવાબ માંગ્યો, ત્યારે મંત્રાલયથી લઈને DGCA સુધીના અધિકારીઓ મૌન રહ્યા. એરલાઈન્સ કંપનીઓ વાત કરવા તૈયાર નથી. જ્યારે નિયામક સંસ્થાઓ જ જવાબદાર ન હોય, ત્યારે મુસાફરોએ કોના પર ભરોસો રાખવો? ડો. હસન શાહિદી જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતો વારંવાર કહી રહ્યા છે કે ભારતને નિષ્ણાતો અને મજબૂત મેન્ટેનન્સ સિસ્ટમની જરૂર છે. DGCA ને સ્વતંત્રતા મળવી જોઈએ, પણ શું આ સિસ્ટમ સ્વતંત્રતા પચાવી શકશે? જ્યાં સુધી સત્તામાં બેઠેલા લોકો ‘સલામતી પ્રથમ’ ને બદલે ‘નફો પ્રથમ’ ની નીતિ અપનાવશે, ત્યાં સુધી ભારતીય ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાં મોતનું સરનામું લખાયેલું રહેશે. આ કોઈ રાજકીય ટીકા નથી, આ આવતીકાલે હવામાં રહેલા દરેક મુસાફરની આશંકા છે. ક્યારે સરકાર પોતાની જવાબદારી સ્વીકારશે અને આ નબળા પાયાને મજબૂત કરશે? જ્યાં સુધી જવાબદારી નક્કી નહીં થાય, ત્યાં સુધી આકાશમાં ઉડવું એ દર વખતે મોત સાથેનો મુકાબલો બની રહેશે.
આ પણ વાંચો:
