India Pakistan SCO Meeting: પહલગામ આતંકી હુમલા અને ઓપરેશન સિંદૂર પછી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વધેલા તણાવની વચ્ચે ભારતે પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય વારસો અને સંસ્કૃતિ મંત્રી ઔરંગઝેબ ખાન ખીચીને નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી શાંઘાઈ સહયોગ સંગઠન (SCO)ની બેઠકમાં ભાગ લેવા આમંત્રણ આપ્યું છે. 20 અને 21 નવેમ્બરે યોજાનારા સભ્યતાકીય સંવાદ મંચ માટે અપાયેલું આ આમંત્રણ મે 2025ના સૈન્ય સંઘર્ષ પછી રાજદ્વારી દૃષ્ટિએ મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. જોકે, આ પગલાને ભારત-પાકિસ્તાનના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં સુધારાની શરૂઆત ગણવી વહેલી ગણાશે.
પહલગામ હુમલા અને ઓપરેશન સિંદૂર પછી તણાવ
22 એપ્રિલ 2025ના રોજ જમ્મુ-કાશ્મીરના પહલગામમાં થયેલા આતંકી હુમલામાં 26 લોકોનાં મોત થયાં હતાં. ત્યારબાદ ભારતે મે 2025માં ઓપરેશન સિંદૂર હેઠળ પાકિસ્તાન અને પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના વિસ્તારમાં આતંકી ઠેકાણાંને નિશાન બનાવ્યાં હતાં. આ સૈન્ય કાર્યવાહી પછી બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધ્યો હતો.
આવા સંજોગોમાં પાકિસ્તાની મંત્રીને નવી દિલ્હીમાં યોજાનારા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ માટે આમંત્રણ આપવાથી રાજદ્વારી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. જોકે, આ આમંત્રણનો અર્થ બંને દેશો વચ્ચે સીધી દ્વિપક્ષીય વાતચીત ફરી શરૂ થવાની ખાતરી નથી.
SCOના સભ્યપદને કારણે આમંત્રણ મહત્ત્વપૂર્ણ
ભારત અને પાકિસ્તાન બંને SCOના સભ્ય દેશો છે. આ સંગઠનમાં ચીન, રશિયા, ઈરાન, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન અને બેલારુસ પણ સામેલ છે. સંગઠનનો હેતુ સભ્ય દેશો વચ્ચે રાજકીય, આર્થિક, સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સહયોગ વધારવાનો છે.
નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી બેઠક સભ્ય દેશો વચ્ચે સાંસ્કૃતિક વારસા અને સભ્યતાકીય સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે યોજાઈ રહી છે. તેથી પાકિસ્તાનને આમંત્રણ આપવાનું એક કારણ SCOના બહુપક્ષીય માળખા સાથે જોડાયેલું છે. ભારતે આ કાર્યક્રમની યજમાની સ્વીકારી હોવાથી તમામ સભ્ય દેશોની ભાગીદારી સંગઠનના કાર્યક્ષેત્રમાં મહત્ત્વ ધરાવે છે.
2023માં બિલાવલ ભુટ્ટો પણ ભારત આવ્યા હતા
આ પહેલાં મે 2023માં પાકિસ્તાનના તત્કાલીન વિદેશ મંત્રી બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારી SCOના વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકમાં ભાગ લેવા ગોવા આવ્યા હતા. તે સમયે પણ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો તણાવપૂર્ણ હતા. જોકે, તે મુલાકાતથી બંને દેશોના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં મોટો ફેરફાર થયો નહોતો.
હવે ઔરંગઝેબ ખાન ખીચીને આપવામાં આવેલા આમંત્રણ પર પણ નજર રહેશે. બેઠક દરમિયાન બંને દેશોના પ્રતિનિધિઓ સંગઠનના નિર્ધારિત કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેશે કે કોઈ અલગ રાજદ્વારી સંપર્કની તક ઊભી થશે, તે હજી સ્પષ્ટ નથી.
સભ્યતાકીય સંવાદ મંચનો હેતુ શું છે
SCOના સભ્યતાકીય સંવાદ મંચનો ઉદ્દેશ સભ્ય દેશોના ઐતિહાસિક સંબંધો, કલા, સાહિત્ય, પરંપરાઓ અને સાંસ્કૃતિક વારસાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ સપ્ટેમ્બર 2025માં ચીનના તિયાનજિનમાં યોજાયેલી SCO શિખર બેઠક દરમિયાન આ સંવાદનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.
ત્યારબાદ સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહે 20 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ તાજિકિસ્તાનની રાજધાની દુશાંબેમાં યોજાયેલી SCOના સરકારના વડાઓની 25મી બેઠકને સંબોધિત કરતી વખતે ભારત આ કાર્યક્રમની યજમાની કરશે તેવી જાહેરાત કરી હતી. નવેમ્બરમાં યોજાનારા કાર્યક્રમમાં એશિયા અને યુરેશિયાના દેશો વચ્ચે સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ થશે.
પાકિસ્તાનમાં પણ ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળે ભાગ લીધો હતો
SCOના માધ્યમથી બંને દેશો વચ્ચે સંપર્કની બીજી ઘટના ઇસ્લામાબાદમાં યોજાયેલી સભ્ય દેશોના રાષ્ટ્રીય સંયોજકોની બેઠક હતી. તેમાં ભારતના રાષ્ટ્રીય સંયોજક અને વિદેશ મંત્રાલયના વધારાના સચિવ આલોક ડિમરીએ ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. અહેવાલો અનુસાર, લગભગ બે વર્ષમાં પાકિસ્તાનમાં SCOની બેઠકમાં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળની આ પ્રથમ ભાગીદારી હતી.
આલોક ડિમરીએ પાકિસ્તાનના સરકારી પ્રસારણકર્તા PTV સાથેની વાતચીતમાં પ્રાદેશિક સંપર્ક, જોડાણ અને વેપાર જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં તણાવ હોવા છતાં બંને દેશો SCO જેવા બહુપક્ષીય મંચ પર ભાગ લઈ શકે છે.
શું આ આમંત્રણ સંબંધોમાં સુધારાનો સંકેત છે
ભારત સામે એક તરફ પાકિસ્તાન સાથેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં કડક વલણ જાળવવાનો પડકાર છે, તો બીજી તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનમાં પોતાની જવાબદારીઓ નિભાવવાની જરૂરિયાત પણ છે. તેથી આ આમંત્રણને હાલ SCOની બહુપક્ષીય પ્રક્રિયાના સંદર્ભમાં જોવું વધુ યોગ્ય છે.
20 અને 21 નવેમ્બરે નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી બેઠકનું રાજદ્વારી મહત્ત્વ બંને દેશોની ભાગીદારી અને આગળના સંપર્ક પર નિર્ભર રહેશે. માત્ર આમંત્રણના આધારે ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં મોટો ફેરફાર થશે એવું નિશ્ચિત કહી શકાય નહીં.
