Indus Waters Treaty: 31 ઑગસ્ટે હેગ સ્થિત કાયમી મધ્યસ્થી અદાલતે સિંધુ જળ સંધિ અને ચિનાબ નદી પરના રતલે જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા બે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો આપ્યા. પ્રથમ નિર્ણયમાં સર્વસંમતિથી જણાવાયું કે 23 એપ્રિલ 2025ના રોજ ભારતે 1960ની સિંધુ જળ સંધિને ‘રોકીને રાખવા’ લીધેલો નિર્ણય સંધિ કે સામાન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ માન્ય નથી. અદાલતે કહ્યું કે ભારત હજુ પણ સંધિની જોગવાઈઓથી બંધાયેલું છે.

રતલે પ્રોજેક્ટના કામ પર પણ વચગાળાની રોક

બીજા નિર્ણયમાં ચિનાબ નદી પર આવેલા રતલે જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટમાં ચોક્કસ પ્રકારના કૉંક્રીટ કામને રોકવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ રોક તટસ્થ નિષ્ણાતના અંતિમ નિર્ણય બાદ 90 દિવસ સુધી અમલમાં રહેશે. તટસ્થ નિષ્ણાતનો અંતિમ નિર્ણય જુલાઈ 2027ની આસપાસ આવવાની અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે બંને નિર્ણયો સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો છે. મંત્રાલયે દલીલ કરી કે કાયમી મધ્યસ્થી અદાલતની રચના જ ગેરકાયદેસર રીતે કરવામાં આવી છે અને ભારતના સાર્વભૌમ નિર્ણયો અંગે તેને કોઈ અધિકારક્ષેત્ર નથી.

ભારત અદાલતી કાર્યવાહીમાં સામેલ થયું જ નહોતું

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં મહત્વની બાબત એ છે કે ભારતે કાયમી મધ્યસ્થી અદાલતની કાર્યવાહીમાં ભાગ લીધો જ નથી. ઑક્ટોબર 2022માં વિશ્વ બેંકની પ્રક્રિયા હેઠળ અદાલતની રચના થયા બાદ નવી દિલ્હીએ કોઈ દસ્તાવેજ રજૂ કર્યો નથી, પોતાનો પક્ષ મૂક્યો નથી કે અદાલત માટે કોઈ સભ્ય નિયુક્ત કર્યો નથી. એપ્રિલ 2026માં યોજાયેલી સુનાવણીમાં પણ ભારત ગેરહાજર રહ્યું હતું. પરિણામે અદાલત સમક્ષનો રેકોર્ડ મુખ્યત્વે હાજર રહેલા એકમાત્ર પક્ષ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી સામગ્રી પર આધારિત રહ્યો.

તટસ્થ નિષ્ણાતની કાર્યવાહીમાં ભારત સક્રિય

જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે ભારતે સિંધુ જળ સંધિ હેઠળની તમામ વિવાદ નિવારણ પ્રક્રિયાનો બહિષ્કાર કર્યો છે. વિશ્વ બેંક દ્વારા ભારતના જ અનુરોધ પર નિયુક્ત તટસ્થ નિષ્ણાત Michel Lino સમક્ષ ભારતે દસ્તાવેજો રજૂ કર્યા છે અને પોતાની દલીલો સાથે સંપૂર્ણપણે કાર્યવાહીનો ભાગ બન્યું છે.

ભારતનો મુખ્ય વાંધો અદાલતના નિર્ણય કરતાં એક જ વિવાદને એકસાથે બે અલગ મંચ પર ચલાવવા સામે છે. સંધિમાં વિવાદ નિવારણ માટે ક્રમ નક્કી કરાયો છે, જેમાં પહેલાં કાયમી સિંધુ કમિશન, ત્યારબાદ તટસ્થ નિષ્ણાત અને ત્યાર પછી મધ્યસ્થી અદાલતનો માર્ગ આવે છે. ભારતની દલીલ છે કે એક જ મુદ્દો બે મંચ પર ચાલે તો પરસ્પર વિરોધાભાસી નિર્ણયો આવવાની શક્યતા રહે છે.

‘એબેયન્સ’ શબ્દ સંધિમાં નથી

સિંધુ જળ સંધિના મૂળ દસ્તાવેજમાં ‘એબેયન્સ’ એટલે કે સંધિને અસ્થાયી રીતે રોકી રાખવાની સ્થિતિનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી. સંધિમાં તેના અમલ અને બંને દેશોની સંમતિથી તેને સમાપ્ત કરવાની જોગવાઈ છે. 22 એપ્રિલ 2025ના પહલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે સંધિને ‘રોકી રાખવા’નો નિર્ણય લીધો હતો. આ નિર્ણયને ભારતે પોતાની સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય હિત સાથે જોડ્યો હતો, પરંતુ કાનૂની રીતે આ સ્થિતિને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.

ભારતે 2023 અને 2024માં સંધિમાં ફેરફારની માંગ કરી હતી

ભારત તરફથી સંધિની વ્યવસ્થામાં ફેરફાર માટે પણ અગાઉ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યા હતા. 25 જાન્યુઆરી 2023ના રોજ ભારતે પાકિસ્તાનને ઔપચારિક નોટિસ પાઠવીને સંધિની કલમ XII(3) હેઠળ ફેરફારની માંગ કરી હતી. ત્યારબાદ 30 ઑગસ્ટ 2024ના રોજ બીજી નોટિસ આપવામાં આવી હતી. તેમાં બદલાતી વસ્તી, સ્વચ્છ ઊર્જાની જરૂરિયાતો અને સરહદ પારના આતંકવાદ જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

આ પહેલાં 2017થી 2022 વચ્ચે કાયમી સિંધુ કમિશનની પાંચ બેઠકો યોજાઈ હતી. ભારતના કહેવા મુજબ પાકિસ્તાને કિશનગંગા અને રતલે પ્રોજેક્ટ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. કમિશનની છેલ્લી બેઠક મે 2022માં થઈ હતી.

અનુચ્છેદ 370નો દાખલો આપીને અલગ કાનૂની માર્ગની દલીલ

સિંધુ જળ સંધિ અંગે એક સૂચન એ છે કે ભારતે માત્ર સંધિને ‘રોકી’ રાખવાને બદલે તેને કાયદાકીય રીતે સમાપ્ત કરવાની દિશામાં આગળ વધવું જોઈએ. આ માટે 5 ઑગસ્ટ 2019ના અનુચ્છેદ 370 સંબંધિત નિર્ણયનો દાખલો આપવામાં આવે છે. તે સમયે ભારતે બંધારણીય પ્રક્રિયા દ્વારા નિર્ણય લીધો હતો અને બાદમાં ડિસેમ્બર 2023માં સુપ્રીમ કોર્ટે તેને માન્ય ઠેરવ્યો હતો.

આ જ પ્રકારની કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ માટેની હાલની ‘રોકી રાખવાની’ સ્થિતિને સંધિ સમાપ્ત કરવાની સ્થિતિમાં બદલવાની દલીલ કરવામાં આવી રહી છે.

2026ના વિધેયકના મુસદ્દામાં પશ્ચિમી નદીઓના વિકાસની વાત

જુલાઈ 2026માં સિંધુ જળ સંધિ સમાપ્તિ અને પશ્ચિમી નદીઓ વિકાસ પ્રાધિકરણ વિધેયક, 2026નો મુસદ્દો ચર્ચા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબના પાણીના ઉપયોગ માટે કાયદાકીય માળખું ઊભું કરવાની અને રાવી, બ્યાસ તથા સતલુજને અલગ રાખવાની દરખાસ્ત છે. પ્રસ્તાવિત પ્રાધિકરણમાં પીવાના પાણીને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપવાની વાત પણ છે.

કાયદા સાથે જમીન પર પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરવાની જરૂર

સિંધુ જળ વિવાદમાં માત્ર કાયદાકીય અથવા રાજદ્વારી નિર્ણય પૂરતો નથી, પરંતુ ભારતે પોતાના હિસ્સાના પાણીનો વાસ્તવિક ઉપયોગ પણ વધારવો પડશે. રાવીના પાણી પર ભારતનો સ્પષ્ટ હક હોવા છતાં શાહપુરકંડી પરિયોજના 1995માં મંજૂર થયા બાદ રાજ્ય સ્તરના ખર્ચ અને અન્ય વિવાદોને કારણે લગભગ 30 વર્ષ સુધી અટવાઈ રહી હતી. ઉઝ બહુપયોગી પરિયોજનાને પણ જમીન સંપાદન અને નાણાકીય મંજૂરી જેવા પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.

આથી પશ્ચિમી નદીઓ પરની પરિયોજનાઓને ઝડપી મંજૂરી, કેન્દ્રિય નાણાંકીય સહાય અને સમયબદ્ધ અમલીકરણ સાથે આગળ વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. રાવી, બ્યાસ અને સતલુજની જેમ ચિનાબ સહિતની નદીઓના પાણીનો વધુ ઉપયોગ કરવા માટે સુરંગો, બંધો અને નહેર વ્યવસ્થાના વિકાસને પણ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.

હવે પડકાર નિર્ણય નહીં પરંતુ પાણીના વાસ્તવિક ઉપયોગનો

ભારત હેગની અદાલતના બંને નિર્ણયોને ફગાવી ચૂક્યું છે, પરંતુ માત્ર નિર્ણયોને નકારવાથી જમીન પર પાણીનો પ્રવાહ બદલાતો નથી. આગામી પડકાર એ રહેશે કે ભારત પોતાની કાયદાકીય સ્થિતિ સાથે પશ્ચિમી નદીઓના પાણીના ઉપયોગ માટે જરૂરી પરિયોજનાઓ કેટલા ઝડપી અને અસરકારક રીતે પૂર્ણ કરે છે. સિંધુ જળ સંધિને લઈને હવે કાનૂની વિવાદ સાથે પાણીના વાસ્તવિક ઉપયોગનો મુદ્દો પણ કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે.