-સંકલન: દિલીપ પટેલ
Adani Airport: અદાણી એરપોર્ટ શરૂઆતથી જ વિવાદોમાં ફસાયેલું છે. ગ્રામજનો અને પર્યાવરણવાદીઓના સખત વિરોધ બાદ ઉલ્વે નદીનો માર્ગ બદલવાની યોજના પડતી મૂકવામાં આવી હતી.
બોમ્બે વડી અદાલતે નવી મુંબઈ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ પ્રોજેક્ટ માટે પનવેલના વહાલ ગામમાં ખેતીની જમીનના અનેક પ્લોટના 2017ના સંપાદનને રદ કર્યું હતું. મે 2015ના નોટિફિકેશન અને 2017ના તેમની જમીનના સંપાદનને પડકારવા માટે ઘણા ખેડૂતોએ હાઈકોર્ટ સમક્ષ અરજીઓ દાખલ કરી હતી, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે તેઓ જમીનવિહોણા થઈ જશે.
ખેડુતોએ આ સંપાદનને ભ્રષ્ટ અને ભૂલભરેલું ગણાવ્યું હતું. અધિકારીઓએ જમીન સંપાદન કાયદા હેઠળ ફરજિયાત તપાસ પ્રક્રિયા કરી ન હતી. સુનાવણીને અવગણવા માટે તાકીદનો કોઈ પુરાવો દર્શાવવામાં આવ્યો ન હતો. ખરેખર તાકીદ ન હોવાના કારણે સંપાદન રદ કરી દેવામાં આવ્યું હતું.
ખેડૂતો તરફથી વકીલ સચિન પુંડે, સિડકો તરફથી પિંકી ભણસાલી તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ જીએસ હેગડે અને મધ્યસ્થી તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ અતુલ દામલે હતા.
ચૂકવવાપાત્ર વળતરના 20% બાદ કરીને વૈકલ્પિક જમીન ફાળવણી દ્વારા પુનર્વસન માટે અરજી કરી હતી.
એરપોર્ટ કોર એરિયા 1,160 હેક્ટર જમીન છે. કુલ એરપોર્ટ વિસ્તાર 2,268 હેક્ટર સુધી લઈ જાય છે. અસરગ્રસ્ત ગ્રામજનો માટે પુનર્વસન અને પુનર્વસન માટે જમીનના ત્રણ પ્લોટ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
જમીન ગુમાવવાની તૈયારીમાં જાહેર સુનાવણીનો બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો હતો. કાળા ઝંડા લહેરાવીને બેઠકની બહાર ઉભા રહ્યા. સુનાવણી ‘એક કલાકમાં પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી.
ઘર તોડાયા
જાન્યુઆરી, 2019માં નવી મુંબઈ એરપોર્ટને નડતા 2,786 ઘરોમાંથી 2,200 ઘરો અંતિમ તારીખના અંતિમ દિવસે ખાલી કરવામાં આવ્યા અને પછી તે તોડી પડાયા હતા. મહારાષ્ટ્ર શહેર અને ઔદ્યોગિક વિકાસ નિગમ (CIDCO) ની અતિક્રમણ વિરોધી ટીમે નવી મુંબઈ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટના મુખ્ય વિસ્તારમાં આવતી 32 એકર જમીન પર બનેલા પનવેલમાં કથિત ગેરકાયદેસર વસાહતોને તોડી પાડવાનું શરૂ કર્યું હતું.
એરપોર્ટનું કામ શરૂ કરતા પહેલા વળતરની માંગ કરી હતી. એરપોર્ટનો મુખ્ય વિસ્તાર 1,160 હેક્ટરમાં ફેલાયેલો છે. વાણિજ્યિક વિકાસ, હોટલ માટે ત્રણ વિસ્તારો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે, જેનાથી કુલ એરપોર્ટ વિસ્તાર 2,268 હેક્ટર થઈ ગયો છે. પ્રોજેક્ટથી અસરગ્રસ્ત લોકોના પુનર્વસન અને પુનર્વસન માટે ત્રણ પ્લોટ જમીન પણ ફાળવવામાં આવી છે. 10 ગામડાઓમાંથી લગભગ 3,500 લોકો વિસ્થાપિત કરાયા હતા.
નવેમ્બર 2017માં, તારઘર, પરગાંવ, ઉલ્વે, કોલ્હી, કોપર, ગણેશ પુરી, ચિંચપાડા, ડુંગી અને માંઘર ગામના 1 હજાર રહેવાસીઓએ વાજબી વળતર અને પુનર્વસનની માંગણી માટે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. તેમને પ્રતિ ચોરસ ફૂટ 1 હજાર રૂપિયા આપવામાં આવ્યા હતા. વિરોધ પ્રદર્શનથી હવાઈ મથકનું બાંધકામ અટકી ગયું હતું. વાઘીવલી ગામના રહેવાસીઓ દ્વારા 38 દિવસના વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. ઓગસ્ટ 2020 માં, અદાણી જૂથે એરપોર્ટમાં GVKનો હિસ્સો પોતાના કબજામાં લીધો હતો.
નવેમ્બર 2017 માં, તારઘર, પરગાંવ, ઉલ્વે, કોલ્હી, કોપર, ગણેશ પુરી, ચિંચપાડા, ડુંગી અને માંઘર ગામોના બે હજાર રહેવાસીઓ એરપોર્ટ પ્રોજેક્ટ માટે જમીન અને ઘરો ખાલી કરવા બદલ સિડકો પાસેથી વાજબી વળતર અને પુનર્વસનની માંગણીઓ વધારવા માટે એકઠા થયા હતા. ગામલોકોએ બિનજરૂરી જમીન સંપાદન સામે પણ વાંધો હતો. જેના કારણે એરપોર્ટ સાઇટ પર બાંધકામ પૂર્વેનું કામ અટકી ગયું હતું. નવી મુંબઈ એરપોર્ટ માટે વિસ્થાપિત થયેલા રહેવાસીઓ, તેમના ઘરો, સમુદાયો, જમીન અને આજીવિકા ગુમાવવાનો સામનો કરી રહ્યા છે. વાજબી પુનર્વસન માટે લાંબા ગાળાના સંઘર્ષને ટકાવી રાખ્યા છે.
શાળાઓ, ઉપયોગિતાઓ, સ્ટ્રીટલાઇટ, રસ્તા અને સ્મશાનગૃહનો હજુ વિકાસ થયો નથી. આરોપ લગાવ્યો હતો કે સિડકો દ્વારા તેમની જમીનની માલિકી સાબિત કરતા રેકોર્ડનો નાશ કરવામાં આવ્યો છે.
નદીઓનું વાળી દેવા
ઉત્તર-દક્ષિણ તરફ વહેતી ઉલ્વે નદીના પ્રવાહને 90° દ્વારા ફરીથી દિશા આપવામાં આવશે અને ઉત્તરીય સીમા સાથે વહેતી ઘડી નદીને પણ ફરીથી ચેનલ બનાવી હતી. પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન (EIA) અને નદીઓના ડાયવર્ઝન અને ચેનલિંગ પરના અભ્યાસને જાહેર કરવામાં ન આવતાં અહેવાલ આપવા માટે કંઈ નહોતું.
વિસ્ફોટ કરાયા
એરપોર્ટ રનવે માટે રસ્તો બનાવવા માટે ટેકરીઓને વિસ્ફોટકોથી તોડી હતી. સૌથી મોટી ટેકરી, ઉલ્વે ટેકરીની ઊંચાઈ 90 મીટરથી ઘટાડીને 10 મીટર કરવામાં આવી હતી. વિસ્ફોટના કામને કારણે રહેવાસીઓએ તેમના ઘરોને અસર કરતી ધ્રુજારીની ફરિયાદ કરી હતી અને ઇજાઓ થઈ હતી. લોકોના ઘરોથી 100 મીટર જેટલા અંતરે થયેલા વિસ્ફોટથી નજીકની શાળા સહિત 200 મીટર સુધીના અંતરે પથ્થરો ઉડ્યા હતા. ઉલવે ગામમાં બ્લાસ્ટિંગના કારણે ઘરોની દિવાલોમાં તિરાડો પડી ગઈ હતી, જેના કારણે કેટલાક લોકોને ડર હતો કે તેમના ઘરો તૂટી શકે છે.
પાંચ ઇજનેરો ઘાયલ થયા હતા. વિસ્ફોટોને કારણે ભૂસ્ખલન થયું હતું. સિદ્ધાર્થ નગરમાં ગ્રામજનોને પણ ઇજાઓ થઈ હતી. છત પરથી પથ્થરો પડતાં પાંચ મહિલાઓ ઘાયલ થઈ હતી. સાત વર્ષના છોકરાને માથામાં બે ટાંકા લેવા પડ્યા હતા.
ચેરના વૃક્ષો
જમીન કળણવાળી અને પૂરગ્રસ્ત છે, મોટા વિસ્તારો વારંવાર પાણીથી ભરાયેલા રહે છે, ખાસ કરીને ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન. પુનઃપ્રાપ્ત જમીન, કાદવના ફ્લેટ અને મેન્ગ્રોવ્સ પર હવાઈ પટ્ટી બનાવવી – તે ખૂબ જ અસ્થિર મનાય છે. બાંધકામ પહેલાના માટીકામ અને જમીન સમથળ કરવા માટે પર રાજ્યનો ખર્ચ ખૂબ જ વધારે થયો છે. નાજુક દરિયાકાંઠો છે.
ઊર્જા, સંસાધનો, પરિવહન અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં રસ ધરાવતી ભારતીય કંપની GVK ને એરપોર્ટ બનાવવા અને ચલાવવાનો કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવ્યો હતો. 2017 સુધીમાં પ્રોજેક્ટ માટે CIDCOનો ખર્ચ અંદાજ ત્રણ ગણાથી વધુ વધી ગયો હતો, જે US$753 મિલિયનથી વધીને US$2.5 બિલિયન થયો હતો.
કાયદો બદલી નાંખ્યો
એરપોર્ટ સાઇટ પર મેન્ગ્રોવ જંગલને લગતો કાયદો અને નિયમ 2009માં દૂર કરવામાં આવ્યો હતો. બાંધકામ પર કડક નિયંત્રણો સુનિશ્ચિત કરતી કોસ્ટલ રેગ્યુલેશન ઝોન સૂચનામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. જેથી મેન્ગ્રોવ જંગલને એરપોર્ટમાં રૂપાંતરિત કરવાની મંજૂરી મળી શકે. કોંક્રિટ અને ડામરથી મેન્ગ્રોવ્સને દૂર કરવાથી પ્રદેશમાં પાણીનું સંતુલન ખોરવાઈ જશે. મેન્ગ્રોવ્સ જમીન અને સમુદ્ર વચ્ચેનું કુદરતી બફર છે, જે એકબીજા સાથે જોડાયેલા મૂળિયાં છે જે દરિયાકાંઠાના ધોવાણને અટકાવે છે, વરસાદ અને ભરતી-ઓટને શોષી લે છે. એરપોર્ટ માટે મેન્ગ્રોવ્સ દૂર કરવાથી આસપાસનો વિસ્તાર પૂર માટે વધુ સંવેદનશીલ બની શકે છે.
દહુનામાં એરપોર્ટ સ્થળથી લગભગ 200 કિલોમીટર દૂર મેન્ગ્રોવ્સ ઉગાડવાની જમીન આપી હતી. તેનો વિરોધ કરાયો તો સ્થળ બદલી હવાઈ મથક પાસે લાવી દેવાયું હતું. જેનો બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી (BNHS) દ્વારા વેટલેન્ડ પક્ષીઓના રહેઠાણોનો અભ્યાસ હાથ ધર્યો. આ અભ્યાસમાં એરપોર્ટ કામગીરી અને પક્ષીઓ વચ્ચેના સંઘર્ષ પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો. વિમાન ટેકઓફ અને લેન્ડિંગ ઝોનની પરિમિતિમાં મેન્ગ્રોવ પાર્ક અત્યંત ગંભીર ઉડ્ડયન જોખમ બની શકે છે.
મેન્ગ્રોવ્સ ઘણી પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ માટે એક આકર્ષક નિવાસસ્થાન છે, તેથી મેન્ગ્રોવ અભયારણ્ય પક્ષીઓના અથડામણ, વિમાન સાથે અથડામણનું જોખમ ઊભું કરે છે જે જીવલેણ અકસ્માતોનું કારણ બની શકે છે. 2015 માં પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન રાષ્ટ્રીય વન્યજીવન બોર્ડે પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે મેન્ગ્રોવ અભયારણ્યની આવશ્યકતા પાછી ખેંચી લીધી.
પુલથી ફાયદો
ભારતનો સૌથી લાંબો પુલ, મુંબઈ ટ્રાન્સ-હાર્બર લિંક (MTHL) નું બાંધકામ, નવી મુંબઈ એરપોર્ટ સાથે જોડવા માટે સમયસર પૂર્ણ કરવા માટે ઝડપી બનાવાયો હતો. મુંબઈ ખાડીમાં ફેલાયેલો, છ લેન પહોળો અને 22 કિલોમીટર લાંબો, નવો પુલ દક્ષિણ મુંબઈના પૂર્વ કિનારે શિવરી સાથે મુખ્ય ભૂમિને જોડશે. એરપોર્ટની જેમ, આ પુલ પણ પક્ષી જીવનના નિવાસસ્થાનનો નાશ કરવા માટે તૈયાર છે.
5 કિલોમીટરના દરિયાકિનારા સુધી ફેલાયેલું છે, તે 20 હજાર ફ્લેમિંગો અને 38 હેક્ટર અગાઉ સંરક્ષિત મેન્ગ્રોવ્સ માટે ખતરો ઉભો કરે છે, તેમજ નવી-મુંબઈ છેડે 8.8 હેક્ટર સંરક્ષિત જંગલ પણ નાશ પામશે.
મોંઘુ બાંધકામ
ફરજિયાત પર્યાવરણીય અને પુનર્વસન અને ડિઝાઇન ફેરફારોને કારણે ખર્ચમાં 350 ટકાનો નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. નાગરિકો સીધા ટોલ દ્વારા અને પરોક્ષ રીતે વિવિધ કર દ્વારા બિલ ચૂકવશે.
ગેરકાયદે બિલ્ડીંગો બનાવી દીધી
મુંબઈ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટની આસપાસની ઇમારતો માટે ઊંચાઈના નિયંત્રણો ઘટાડવાનો એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયાનો નિર્ણય ગેરકાયદેસર અને કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
એરપોર્ટ બનાવવામાં આવે તે પહેલાં જ, ઇમારતોને બાંધકામ માટે મંજૂરી આપવામાં આવી છે. એરપોર્ટ હજુ સુધી બનવાનું બાકી હતી, પરંતુ ઇમારતો પહેલા બની રહી છે.
55.10 મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી ઇમારતોના બાંધકામ માટે નો-ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC) માંગતી 123 અરજીઓ મળી હતી. 104 ઈમારતોને NOC આપવામાં આવ્યું અને 19 બિલ્ડીંગોની અરજીઓ પડતર હતી. નિયમો એરપોર્ટની 20 કિલોમીટર ત્રિજ્યામાં 55.10 મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા ઇમારતોના બાંધકામની પરવાનગી આપે છે.
(મુંબઈના અખબારી અહેવાલોના આધારે)
આ પણ વાંચો:
Adani Airport: નવી મુંબઈ એરપોર્ટ નજીક શહેર અને ઔદ્યોગિક વિકાસ નિગમએ ગેરકાયદે દરગાહ તોડી નાંખી હતી
Adani Airport: અદાણીના નવા હવાઈ મથકને મોદીએ બુલેટ ટ્રેનનું સીધું જોડાણ આપી મોટો ફાયદો કરાવ્યો, જુઓ
