Manmohan Singh Coal Scam Case: કોલસા બ્લોક ફાળવણી સાથે જોડાયેલા ચર્ચિત હિન્ડાલ્કો કેસમાં પૂર્વ વડાપ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહને સુપ્રીમ કોર્ટે મોટી રાહત આપી છે. સમન્સ જારી થયાના 11 વર્ષથી વધુ સમય બાદ અને તેમના નિધનના બે વર્ષ પછી, સર્વોચ્ચ અદાલતે CBI દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી ક્લોઝર રિપોર્ટ સ્વીકારીને કેસને ગુણદોષના આધારે બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ નિર્ણય સાથે મનમોહન સિંહ સામેની કાર્યવાહીનો અંત આવ્યો છે.
11 વર્ષ જૂની અપીલનો અંત
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે મનમોહન સિંહ દ્વારા વર્ષ 2015માં દાખલ કરાયેલી વિશેષ અનુમતિ અરજી (SLP) મંજૂર કરી હતી. આ અરજી માર્ચ 2015માં ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા તે આદેશ સામે કરવામાં આવી હતી, જેમાં CBIની ક્લોઝર રિપોર્ટને ફગાવી દેતાં મનમોહન સિંહ અને તત્કાલીન કોલસા સચિવ પી.સી. પારેખને કેસનો સામનો કરવા માટે સમન્સ જારી કરવામાં આવ્યા હતા.
તે સમયે મનમોહન સિંહ દેશના વડાપ્રધાન હોવા ઉપરાંત કોલસા મંત્રાલયનો વધારાનો કાર્યભાર પણ સંભાળી રહ્યા હતા. ટ્રાયલ કોર્ટના તત્કાલીન વધારાના સત્ર ન્યાયાધીશ ભારત પારાશરે 12 માર્ચ, 2015ના રોજ બંનેને સમન્સ પાઠવ્યા હતા અને 8 એપ્રિલે અદાલતમાં હાજર રહેવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
CBIને પુરાવા ન મળતાં ક્લોઝર રિપોર્ટ દાખલ કરવામાં આવી હતી
તપાસ દરમિયાન CBIએ પોતાના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે પૂર્વ વડાપ્રધાન સામે ગુનાહિત કાર્યવાહી ચલાવવા માટે પૂરતા પુરાવા મળ્યા નથી. એજન્સીએ કેસ બંધ કરવાની ભલામણ સાથે ક્લોઝર રિપોર્ટ દાખલ કરી હતી.
જોકે, ટ્રાયલ કોર્ટે CBIની દલીલો સ્વીકારી નહોતી અને ક્લોઝર રિપોર્ટ ફગાવીને મનમોહન સિંહ અને પી.સી. પારેખ સામે કાર્યવાહી શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ત્યારબાદ મનમોહન સિંહે આ સમન્સને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યા હતા, જ્યાં સર્વોચ્ચ અદાલતે શરૂઆતથી જ સમન્સની અમલવારી પર રોક મૂકી હતી.
કપિલ સિબ્બલે અદાલતમાં શું દલીલો કરી?
તાજેતરની સુનાવણી દરમિયાન મનમોહન સિંહ તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબ્બલે અદાલતને જણાવ્યું કે પૂર્વ વડાપ્રધાનનું નિધન થઈ ચૂક્યું હોવાથી હવે બાકી રહેલી અપીલનો અંત લાવવો જરૂરી છે.
તેમણે અદાલતને વિનંતી કરી કે માત્ર કેસનો નિકાલ જ નહીં પરંતુ ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓને પણ અસરહીન જાહેર કરવામાં આવે. સિબ્બલે દલીલ કરી કે આવી ટિપ્પણીઓ રેકોર્ડમાં યથાવત રહેવી યોગ્ય નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટના નિર્ણયને ખોટો ગણાવ્યો
સર્વોચ્ચ અદાલતે પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ જણાવ્યું કે ટ્રાયલ કોર્ટ પાસે CBIની ક્લોઝર રિપોર્ટ ફગાવવા માટે કોઈ મજબૂત કાનૂની આધાર નહોતો.
અદાલતે પોતાના આદેશમાં નોંધ્યું કે વિશેષ ન્યાયાધીશ દ્વારા આપવામાં આવેલો આદેશ રદ કરવામાં આવે છે, CBIની ક્લોઝર રિપોર્ટ સ્વીકારવામાં આવે છે અને સમગ્ર કેસને ગુણદોષના આધારે બંધ કરવામાં આવે છે.
આ નિર્ણય સાથે મનમોહન સિંહ સામેની તમામ કાર્યવાહીનો કાનૂની અંત આવ્યો છે.
ટ્રાયલ કોર્ટના અગાઉના આદેશો
ટ્રાયલ કોર્ટે વર્ષ 2014માં CBIને પ્રશ્ન કર્યો હતો કે તપાસ દરમિયાન મનમોહન સિંહની પૂછપરછ કેમ કરવામાં આવી નહોતી. ત્યારબાદ અદાલતે CBIને તેમના નિવેદન નોંધવાનો આદેશ આપ્યો હતો તેમજ વધુ તપાસ પણ કરવા જણાવ્યું હતું.
આદેશ બાદ જાન્યુઆરી 2015માં CBIની ટીમ મનમોહન સિંહના નિવાસસ્થાને પહોંચી હતી અને તેમનું સત્તાવાર નિવેદન નોંધ્યું હતું.
ત્યારબાદ માર્ચ 2015માં સમન્સ જારી કરવામાં આવ્યા હતા. તે સમયે પી.સી. પારેખે પણ જાહેરમાં જણાવ્યું હતું કે જો મનમોહન સિંહ પોતાના નિર્ણય પર અડગ રહ્યા હોત તો કોલસા બ્લોક ફાળવણીને લઈને વિવાદ ઊભો ન થયો હોત.
તાલાબીરા-II અને III કોલસા બ્લોક ફાળવણીનો સમગ્ર મામલો
આ કેસ વર્ષ 2005માં ઓડિશાના ઝારસુગુડા જિલ્લામાં આવેલા તાલાબીરા-II અને તાલાબીરા-III કોલસા બ્લોકની ફાળવણી સાથે જોડાયેલો છે.
આ કોલસા બ્લોક હિન્ડાલ્કો ઇન્ડસ્ટ્રીઝ સહિત ત્રણ કંપનીઓને સંયુક્ત રીતે ફાળવવામાં આવ્યા હતા. હિન્ડાલ્કો ઇન્ડસ્ટ્રીઝ આદિત્ય બિરલા ગ્રુપની કંપની છે.
CBIએ પોતાની તપાસ દરમિયાન હિન્ડાલ્કોના નોન-એક્ઝિક્યુટિવ ચેરમેન કુમાર મંગલમ બિરલા, તત્કાલીન કોલસા સચિવ પી.સી. પારેખ તેમજ કંપનીના અન્ય કેટલાક અધિકારીઓ સામે ફોજદારી ષડયંત્ર, સરકારી અધિકારી દ્વારા ગેરવર્તન અને અન્ય સંબંધિત કલમો હેઠળ કેસ નોંધ્યો હતો.
મનમોહન સિંહ તરફથી રજૂ કરાયેલી કાનૂની દલીલો
સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી દરમિયાન કપિલ સિબ્બલે દલીલ કરી હતી કે હિન્ડાલ્કોને કોલસા બ્લોક ફાળવવાનો નિર્ણય સંપૂર્ણપણે વહીવટી પ્રક્રિયાનો ભાગ હતો અને તેમાં કોઈ ગેરકાયદેસર કૃત્ય થયું નહોતું.
તેમણે જણાવ્યું કે તે સમયે કોઈ ચોક્કસ કંપનીને કોલસા બ્લોક ફાળવવા સામે કાયદાકીય પ્રતિબંધ નહોતો અને સ્ક્રિનિંગ કમિટીની ભલામણથી અલગ નિર્ણય લેવો પણ કાયદા વિરુદ્ધ ગણાવી શકાય નહીં.
સિબ્બલે વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જ્યારે CBI પોતે બે વખત ક્લોઝર રિપોર્ટ દાખલ કરીને પુરાવાના અભાવની વાત કરી ચૂકી હતી, ત્યારે ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા સમન્સ જારી કરવાનો નિર્ણય યોગ્ય નહોતો.
નિર્ણયનું મહત્વ
સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણય સાથે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા હિન્ડાલ્કો કોલસા બ્લોક ફાળવણી કેસમાં મનમોહન સિંહ સામેની તમામ કાર્યવાહી સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. અદાલતે CBIની તપાસને માન્ય રાખતાં સ્પષ્ટ કર્યું કે પૂર્વ વડાપ્રધાન સામે કેસ ચલાવવા માટે પૂરતો કાનૂની આધાર ઉપલબ્ધ નહોતો. આ ચુકાદાને કોલસા બ્લોક ફાળવણી સંબંધિત લાંબા સમયથી ચાલતા વિવાદના મહત્વપૂર્ણ કાનૂની અંત તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
