Moscow Format Meeting: અફઘાનિસ્તાન મુદ્દે મોસ્કો ફોર્મેટ કન્સલ્ટેશનની આઠમી બેઠક સોમવારે રશિયાની રાજધાની મોસ્કોમાં પૂર્ણ થઈ, પરંતુ બેઠકમાં સામેલ દેશો વચ્ચે સહિયારા નિવેદન પર સહમતિ બની શકી નહીં. અફઘાનિસ્તાન, ભારત, ઈરાન, કઝાકિસ્તાન, ચીન, કિર્ગિસ્તાન, પાકિસ્તાન, રશિયા, તાજિકિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાનના પ્રતિનિધિઓએ બેઠકમાં ભાગ લીધો હતો, જ્યારે ઈજિપ્ત અને બેલારુસ મહેમાન તરીકે હાજર રહ્યા હતા.
પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવને આ સહમતિ ન બનવાનું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. રશિયાએ પરિણામ અંગે નિરાશા વ્યક્ત કરી છે, પરંતુ સાથે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સહિયારું નિવેદન બહાર ન આવ્યું હોવા છતાં મોસ્કો ફોર્મેટનું કામ ચાલુ રહેશે.
પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન વિવાદ બેઠક પર હાવી
મોસ્કો ફોર્મેટની અગાઉની બેઠકોમાં સહિયારા નિવેદનો દ્વારા અફઘાનિસ્તાન અંગે ભાગ લેનારા દેશોની સંયુક્ત સ્થિતિ સામે આવતી રહી છે. જોકે, આ દસ્તાવેજોનું મહત્વ મોટાભાગે રાજદ્વારી અને પ્રતીકાત્મક રહ્યું છે અને તેનો અર્થ હંમેશા પ્રાદેશિક નીતિમાં સંપૂર્ણ સહમતિ એવો થતો નથી.
આ વખતે પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના સુરક્ષા અને આતંકવાદ સંબંધિત આક્ષેપો એટલા ગંભીર રહ્યા કે તમામ દેશો એક જ ભાષા પર સંમત થઈ શક્યા નહીં. પાકિસ્તાને અલગ નિવેદનમાં આતંકવાદને અફઘાનિસ્તાનની સમસ્યાઓના કેન્દ્રમાં ગણાવ્યો, જ્યારે તાલિબાને અફઘાનિસ્તાનને આતંકવાદના સ્ત્રોત તરીકે રજૂ કરવાના પ્રયાસ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો.
2017માં શરૂ થયું હતું મોસ્કો ફોર્મેટ
રશિયાએ 2017માં ભારત, ચીન, ઈરાન, પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન સાથે મળીને મોસ્કો ફોર્મેટની શરૂઆત કરી હતી. ત્યારબાદ મધ્ય એશિયાના પ્રજાસત્તાકો પણ તેમાં જોડાયા. ત્યારથી આ મંચ અફઘાનિસ્તાનની સ્થિરતા, સુરક્ષા અને ભવિષ્ય અંગે પ્રાદેશિક દેશો વચ્ચે ચર્ચા માટેનું મહત્વનું માધ્યમ બન્યો છે.
પ્રથમ બેઠકમાં તાલિબાન સામેલ નહોતું, પરંતુ 2018માં બીજી બેઠકમાં તેણે પ્રતિનિધિમંડળ મોકલ્યું હતું. તે સમયે અફઘાનિસ્તાનની હાઈ પીસ કાઉન્સિલના પ્રતિનિધિઓ પણ હાજર રહ્યા હતા. ઓક્ટોબર 2021માં લગભગ ત્રણ વર્ષના અંતરાલ બાદ ત્રીજી બેઠક યોજાઈ, ત્યારે તાલિબાન સત્તામાં પરત આવી ચૂક્યું હતું. 2022માં જોકે તાલિબાનને બેઠક માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું નહોતું.
સમાવેશી સરકાર અને માનવાધિકારનો મુદ્દો પાછળ ગયો
2021થી 2024 દરમિયાન મોસ્કો ફોર્મેટના નિવેદનોમાં તાલિબાનને સમાવેશી સરકાર રચવા માટે અપીલ કરવામાં આવી હતી. મહિલાઓ, બાળકો, લઘુમતીઓ અને વિવિધ વંશીય જૂથોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવાની વાત પણ કરવામાં આવતી હતી.
2023ના કઝાન ઘોષણાપત્રમાં પણ અફઘાનિસ્તાનમાં સંપૂર્ણ સમાવેશી સરકાર બનાવવામાં પ્રગતિ ન થવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. જોકે ઓક્ટોબર 2025ની સાતમી બેઠક સુધીમાં સહિયારા નિવેદનની ભાષામાં સમાવેશી સરકાર અને માનવાધિકાર અંગેના આવા સંદર્ભો નોંધપાત્ર રીતે ઘટી ગયા હતા.
આ ફેરફારને રશિયાએ જુલાઈ 2025માં તાલિબાન સરકારને ઔપચારિક માન્યતા આપવાની સાથે પણ જોડવામાં આવી રહ્યો છે. તાલિબાનને મોસ્કો ફોર્મેટમાં સંપૂર્ણ સભ્ય તરીકે સ્થાન મળ્યું હતું.
આતંકવાદ, વેપાર અને કનેક્ટિવિટી પર વધુ ભાર
હાલના મોસ્કો ફોર્મેટમાં સમાવેશી શાસન કરતાં આતંકવાદ સામેની લડત, વેપાર અને પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી જેવા મુદ્દાઓને વધુ મહત્વ મળતું હોવાનું જણાય છે. રશિયા માટે તાલિબાન ISKP એટલે કે Islamic State-Khorasan Province સામે મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
ISKP તાલિબાનનો વિરોધી સંગઠન છે અને તેણે માર્ચ 2024માં મોસ્કોના ક્રોકસ સિટી હોલ પર થયેલા હુમલાની જવાબદારી સ્વીકારી હતી. આ પરિસ્થિતિમાં રશિયા તાલિબાન સાથેના સંબંધોને જોખમમાં મૂકવા માગતું નથી.
અમેરિકાની ભૂમિકા સામે પ્રાદેશિક દેશોનો એકસૂર
મોસ્કો ફોર્મેટમાં એક મુદ્દો સતત રહ્યો છે અને તે અફઘાનિસ્તાનમાં અમેરિકાની લાંબા સમયની સૈન્ય હાજરી અંગેનો વિરોધ છે. અગાઉના નિવેદનોમાં અફઘાનિસ્તાનમાં 20 વર્ષ સુધી સૈન્ય હાજરી ધરાવનારા દેશોને યુદ્ધ બાદ પુનર્નિર્માણની જવાબદારી નિભાવવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી હતી.
તાજેતરના નિવેદનોમાં અફઘાનિસ્તાનમાં વિદેશી સૈન્ય અથવા સૈન્ય માળખું સ્થાપિત કરવાના પ્રયાસોને “અસ્વીકાર્ય” ગણાવવામાં આવ્યા છે. આ મુદ્દો ત્યારે વધુ ચર્ચામાં આવ્યો જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અફઘાનિસ્તાનના બગરામ એર બેઝ પર ફરી નિયંત્રણ મેળવવાની વાત કરી હતી.
માનવીય સહાયને રાજકીય બનાવવાનો વિરોધ પણ મોસ્કો ફોર્મેટના અગાઉના નિવેદનોમાં સતત જોવા મળ્યો છે.
પાકિસ્તાન અને તાલિબાન વચ્ચે આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપ
પાકિસ્તાને મોસ્કો ફોર્મેટ દરમિયાન પોતાના અલગ નિવેદનમાં કહ્યું કે આતંકવાદ અફઘાનિસ્તાનની સમસ્યાઓના કેન્દ્રમાં છે. પાકિસ્તાને દાવો કર્યો કે અફઘાનિસ્તાનમાંથી ફેલાતા આતંકવાદના કારણે 4,700 નિર્દોષ પાકિસ્તાનીઓના જીવ ગયા છે અને આ સ્થિતિ માટે તાલિબાન સરકાર જવાબદાર છે.
બીજી તરફ તાલિબાને આવા આક્ષેપોને નકારી કાઢ્યા અને અફઘાનિસ્તાનને આતંકવાદ સાથે જોડવા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો. તાલિબાનના વિદેશ મંત્રી અમીર ખાન મુત્તકીએ કહ્યું કે અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના મતભેદો વાતચીત અને કૂટનીતિથી ઉકેલી શકાય છે, પરંતુ પાકિસ્તાન માત્ર સૈન્યની ભાષાનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
મોસ્કો ફોર્મેટની ભૂમિકા પર પણ સવાલ
અફઘાનિસ્તાન માટેના વિશેષ રશિયન દૂતે મોસ્કો ફોર્મેટને પ્રાદેશિક સહયોગના સંકલન માટેનું મંચ ગણાવ્યું છે, બે દેશો વચ્ચેના સીધા મતભેદો ઉકેલવા માટેનું મંચ નહીં. પરંતુ આ બેઠકમાં પાકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન વિવાદને કારણે સહિયારું નિવેદન જ બહાર ન આવી શક્યું હોવાથી આ મંચની અસરકારકતા અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
અફઘાનિસ્તાન વૈશ્વિક એજન્ડામાં ધીમે ધીમે પાછળ ધકેલાઈ રહ્યું છે અને તેના ભવિષ્ય પર ચર્ચા કરતા વ્યાપક પ્રાદેશિક મંચોની સંખ્યા પણ મર્યાદિત છે. આવી સ્થિતિમાં મોસ્કો ફોર્મેટ દેશો વચ્ચેના મતભેદો કરતાં અફઘાનિસ્તાનના મૂળ પ્રશ્નો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે કે નહીં તે મહત્વનું રહેશે.
કેમ્બ્રિજ ઘોષણામાં સમાવેશી અભિગમ પર ભાર
આ સંદર્ભમાં બ્રિટનની મોઝેક ગ્લોબલ ફાઉન્ડેશન દ્વારા યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજમાં યોજાયેલી પાંચમી કેમ્બ્રિજ અફઘાનિસ્તાન સિરીઝ કોન્ફરન્સના અંતે સ્વીકારાયેલી “કેમ્બ્રિજ ડેક્લેરેશન ઓન ડેમોક્રેટિક કોઓપરેશન એન્ડ કન્વર્જન્સ ફોર અફઘાનિસ્તાન”નો ઉલ્લેખ મહત્વનો બને છે.
આ ઘોષણામાં આઠ સિદ્ધાંતો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે અને તેમાં અફઘાનિસ્તાનના વિપક્ષી નેતાઓ, સિવિલ સોસાયટીના કાર્યકરો, ભૂતપૂર્વ સરકારી અધિકારીઓ અને શિક્ષણવિદો સામેલ હતા. તેમાં મહિલાઓ, લઘુમતીઓ અને તમામ સમુદાયો માટે અધિકારો તથા રાજકીય પ્રતિનિધિત્વની માંગ સાથે અફઘાનિસ્તાનના ભવિષ્ય માટે અફઘાનિસ્તાનની આગેવાની હેઠળની રાજકીય પ્રક્રિયા પર ભાર મૂકાયો છે.
તાલિબાન સાથે વાતચીત અને રાજદ્વારી સંપર્ક વ્યવહારિક જરૂરિયાત બની શકે છે, પરંતુ તેના કારણે માનવાધિકાર અને સમાવેશી શાસનના પ્રશ્નોને સંપૂર્ણપણે પાછળ ધકેલી દેવા અંગે પણ સવાલો ઊભા થાય છે. મોસ્કો ફોર્મેટ માટે પડકાર હવે એ રહેશે કે તે માત્ર પ્રાદેશિક શક્તિઓના હિતોનું મંચ બની રહે છે કે અફઘાનિસ્તાનના લાંબા ગાળાના રાજકીય અને સામાજિક ભવિષ્ય અંગે પણ અસરકારક ચર્ચા આગળ ધપાવે છે.
