Murli Manohar Joshi: ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા અને પૂર્વ કેન્દ્રીય માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રી ડૉ. મુરલી મનોહર જોશીએ કેન્દ્ર સરકારની શિક્ષણ નીતિ અને તેની પ્રાથમિકતાઓ અંગે અનેક ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. જોશીએ શિક્ષણના બજેટમાં ઘટાડો, સરકારી શાળાઓની સ્થિતિ, શિક્ષણનું વધતું ખાનગીકરણ, પેપર લીક અને વ્યવસ્થામાં ભ્રષ્ટાચાર જેવા મુદ્દાઓ પર પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરી.

પેપર લીક માટે વિદ્યાર્થીઓ નહીં, વ્યવસ્થાને જવાબદાર ગણાવી

પેપર લીક અંગે વાત કરતાં જોશીએ કહ્યું કે આ માત્ર પરીક્ષા વ્યવસ્થાની ખામી નથી, પરંતુ સમગ્ર સમાજ અને શાસન વ્યવસ્થામાં વધી રહેલા ભ્રષ્ટાચાર સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે. તેમના મતે જ્યારે વિદ્યાર્થીઓને દરેક ક્ષેત્રમાં પૈસા અને ભ્રષ્ટાચારનું વર્ચસ્વ દેખાય છે, ત્યારે ખોટા રસ્તા તરફ જવાની માનસિકતા ઊભી થાય છે.

જોશીએ સવાલ કર્યો કે જ્યારે શિક્ષણ અને રોજગાર વચ્ચે યોગ્ય સંબંધ જ ન હોય ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી શું અપેક્ષા રાખી શકાય? તેમણે ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે એમએ અને પીએચડી કરેલા લોકો સામાન્ય નોકરીઓ કરતા જોવા મળે છે. એક બી.એડ. કરેલો સફાઈ કર્મચારી પણ તેમને મળ્યો હતો, જે કરાર આધારિત માત્ર ₹25-30 હજારની નોકરી કરતો હતો.

‘વાજપેયીજીના સમયમાં પેપર લીક કેમ થયું નહોતું?’

જોશીએ પોતાના રાજકીય કાર્યકાળની તુલના વર્તમાન પરિસ્થિતિ સાથે કરતાં પૂછ્યું કે અટલ બિહારી વાજપેયીના સમયમાં પેપર લીક કેમ થતું નહોતું. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે સરકાર, વેપાર અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં કૌભાંડના આરોપો સામે આવે છે, ત્યારે માત્ર વિદ્યાર્થીઓને દોષી ઠેરવવા યોગ્ય નથી.

તેમણે કટાક્ષ કરતાં કહ્યું કે સમાજે પોતે જ એવો રસ્તો બનાવ્યો છે જેમાં પૈસા અને ભૌતિક લાભને મુખ્ય સફળતા માનવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈ વિદ્યાર્થી એવું વિચારે કે અન્ય લોકો ખોટી રીતથી લાભ મેળવી રહ્યા છે તો તે પણ એ જ રસ્તો અપનાવી શકે છે.

શિક્ષણનું બજેટ અને સરકારની પ્રાથમિકતા પર સવાલ

શિક્ષણ માટેની બજેટ ફાળવણી અંગે પણ જોશીએ સરકારની પ્રાથમિકતાઓ પર સવાલો કર્યા. તેમણે દાવો કર્યો કે શિક્ષણ, પ્રાથમિક શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવા ક્ષેત્રો માટેની ફાળવણીમાં ઘટાડો જોવા મળે છે, જ્યારે રસ્તા અને રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ પર ખર્ચ વધી રહ્યો છે.

જોશીના મતે વિકાસ માટે રસ્તાઓ જરૂરી છે, પરંતુ માત્ર રસ્તા બનાવી દેવાથી દેશનો સંપૂર્ણ વિકાસ થતો નથી. રસ્તા બનાવવા માટે એન્જિનિયરો, ટેક્નોલોજી, મશીનરી અને કુશળ માનવશક્તિ પણ જરૂરી છે. તેથી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે શિક્ષણમાં રોકાણ કરવું પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.

નવી શિક્ષણ નીતિ અંગે જોશીનો અલગ અભિગમ

નવી શિક્ષણ નીતિ અંગે જોશીએ કહ્યું કે અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર દરમિયાન તેમને નવી શિક્ષણ નીતિ તૈયાર કરવાની જવાબદારી મળી ત્યારે તેમણે જૂની નીતિનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમના મતે માત્ર રાજીવ ગાંધીના સમયમાં નીતિ બનાવવામાં આવી હતી એટલા માટે તેને સંપૂર્ણપણે બદલવાની જરૂર નહોતી.

જોશીએ કહ્યું કે શિક્ષણ નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ. તે માત્ર ઔદ્યોગિક, વેપારી અથવા અન્ય કોઈ એક નીતિ સાથે જોડાયેલી ન હોવી જોઈએ, પરંતુ તેમાં સમગ્ર માનવ વિકાસનો સમાવેશ થવો જોઈએ. તેમણે નવી શિક્ષણ નીતિ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં નીતિ આયોગની ભૂમિકા અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા.

સમાન શિક્ષણ અને સરકારી શાળાઓના સમર્થનમાં જોશી

જોશીએ દેશ માટે સમાન શાળાકીય વ્યવસ્થાની હિમાયત કરી. તેમના મતે બાળક અમીર પરિવારનું હોય કે ગરીબ પરિવારનું, શરૂઆતનું શિક્ષણ શક્ય હોય ત્યાં સુધી એકસરખી વ્યવસ્થામાં મળવું જોઈએ. તેમણે ઓછામાં ઓછું માધ્યમિક સ્તર સુધી મફત અને સમાન શિક્ષણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.

સરકારી શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઘટવાના કારણે શાળાઓ બંધ કરવાના તર્ક પર પણ તેમણે સવાલ કર્યો. તેમના મતે બાળકો ઓછા થવાનું એક કારણ શિક્ષકોની ગેરહાજરી અને પાયાની સુવિધાઓનો અભાવ હોઈ શકે છે. તેમણે કહ્યું કે શાળા બનાવીને તેમાં શિક્ષક જ ન હોય તો વિદ્યાર્થીઓ શું કરશે?

શિક્ષણના ખાનગીકરણ અને મોંઘા અભ્યાસ સામે ચિંતા

જોશીએ શિક્ષણને નફો કમાવવાના સાધન તરીકે જોવાના વલણનો વિરોધ કર્યો. તેમના મતે શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં ખાનગી ભાગીદારી હોઈ શકે, પરંતુ શિક્ષણમાંથી સર્જાતું ધન ફરી શિક્ષણના વિકાસમાં વપરાય તે માટે નિયમો જરૂરી છે.

તેમણે મોંઘા ઉચ્ચ શિક્ષણ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી. જો સારી સંસ્થામાં પ્રવેશ માટે વિદ્યાર્થીઓએ લાખો રૂપિયા ખર્ચવા પડે તો ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉચ્ચ શિક્ષણની તકો મર્યાદિત થઈ જાય છે. તેમના મતે આર્થિક અસમાનતા શિક્ષણની અસમાનતાને પણ વધારે છે.

‘વિકસિત ભારત’ના અર્થ અંગે પણ પ્રશ્ન

‘વિકસિત ભારત’ના લક્ષ્ય અંગે જોશીએ કહ્યું કે વિકાસનો અર્થ માત્ર આર્થિક પ્રગતિ કે ભૌતિક સુવિધાઓથી નક્કી ન થવો જોઈએ. તેમણે આદિવાસી સમાજનું ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે આધુનિક આર્થિક માપદંડથી કોઈ સમુદાયને પાછળ ગણવામાં આવે, પરંતુ જો તે પ્રકૃતિનું રક્ષણ કરે, સાદું જીવન જીવે અને પર્યાવરણને નુકસાન ન પહોંચાડે તો તેના જીવનમૂલ્યોને પણ વિકાસની ચર્ચામાં સ્થાન મળવું જોઈએ.

તેમણે મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ પર વધતા દબાણ અંગે પણ સવાલ કર્યો અને પૂછ્યું કે મોટી સંસ્થાઓમાં જ વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા તરફ કેમ ધકેલાઈ રહ્યા છે. તેમના મતે શિક્ષણમાં વધતી આર્થિક અને સામાજિક અસમાનતા આ સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.

જોશીના સવાલોમાં શિક્ષણ વ્યવસ્થાની દિશા અંગે ચિંતા

મુરલી મનોહર જોશીના સમગ્ર ઇન્ટરવ્યૂમાં એક મુદ્દો સતત જોવા મળે છે—શિક્ષણની દિશા અને તેની પ્રાથમિકતા અંગેની ચિંતા. તેમના મતે શિક્ષણને રોજગાર, સંશોધન, સમાનતા અને માનવ વિકાસ સાથે જોડ્યા વિના માત્ર સંસ્થાઓની સંખ્યા વધારવાથી પરિણામ નહીં મળે. પેપર લીકથી લઈને શિક્ષકોની અછત અને મોંઘા ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધીના મુદ્દાઓ પર તેમણે સરકાર અને સમગ્ર વ્યવસ્થાને આત્મમંથન કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી છે.