Myopia in Children: ભારતમાં છેલ્લા બે દાયકામાં બાળકોની આંખોની તંદુરસ્તીને લઈને ચિંતાજનક સ્થિતિ ઊભી થઈ રહી છે. આજે દેશની ઘણી પ્રાથમિક શાળાઓમાં મોટી સંખ્યામાં નાના બાળકો ચશ્મા પહેરેલા જોવા મળે છે. એક સમય હતો જ્યારે બાળપણમાં ચશ્મા પહેરવું અસામાન્ય માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ હવે તે સામાન્ય દૃશ્ય બની ગયું છે. આરોગ્ય નિષ્ણાતો અને વિવિધ સંશોધનો દર્શાવે છે કે બાળકોમાં ઝડપથી વધી રહેલું માયોપિયા (દૂરનું ધૂંધળું દેખાવું) હવે માત્ર વ્યક્તિગત સમસ્યા નહીં પરંતુ જાહેર આરોગ્ય માટેનો મોટો પડકાર બની રહ્યું છે.
માયોપિયાના કેસોમાં ઝડપથી વધારો
ભારતમાં થયેલા અનેક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાળકોમાં માયોપિયાના કેસોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ઉત્તર ભારતના શાળાકીય બાળકો પર થયેલા અભ્યાસ મુજબ એક સમયે જ્યાં આશરે 7 ટકા બાળકોમાં માયોપિયા જોવા મળતો હતો, ત્યાં હવે આ પ્રમાણ લગભગ 13 ટકા સુધી પહોંચી ગયું છે.
શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની રહી છે. એક મોટા સંશોધન અનુસાર વર્ષ 1999માં 5 થી 15 વર્ષના શહેરી ભારતીય બાળકોમાં માયોપિયાનું પ્રમાણ માત્ર 4.44 ટકા હતું, જ્યારે 2019 સુધીમાં તે વધીને લગભગ 21.5 ટકા સુધી પહોંચી ગયું. એટલે કે માત્ર 20 વર્ષમાં આ આંકડો લગભગ પાંચ ગણો વધી ગયો. વૈજ્ઞાનિકોના અનુમાન પ્રમાણે જો હાલનો ટ્રેન્ડ યથાવત રહ્યો તો વર્ષ 2050 સુધીમાં ભારતના લગભગ અડધા શહેરી બાળકો માયોપિયાથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
વિશ્વભરમાં પણ વધી રહ્યો છે ખતરો
આ સમસ્યા માત્ર ભારત પૂરતી મર્યાદિત નથી. વૈશ્વિક સ્તરે પણ માયોપિયાના કેસોમાં સતત વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસો અનુસાર વર્ષ 2050 સુધીમાં વિશ્વની લગભગ અડધી વસ્તી એટલે કે અંદાજે 4.76 અબજ લોકો માયોપિયાથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. જેના કારણે આંખોના ગંભીર રોગો અને દૃષ્ટિ સંબંધિત પડકારોમાં પણ વધારો થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
માત્ર આનુવંશિકતા જવાબદાર નથી
આંખોની નબળાઈમાં આનુવંશિક પરિબળો મહત્વ ધરાવે છે. જો માતા-પિતા બંનેને માયોપિયા હોય તો બાળકોમાં જોખમ વધી શકે છે. પરંતુ નિષ્ણાતો જણાવે છે કે માત્ર જિનેટિક્સ આટલા મોટા પ્રમાણમાં થયેલા વધારાને સમજાવી શકતી નથી. જિન્સમાં ફેરફાર થવામાં લાંબો સમય લાગે છે, જ્યારે માત્ર બે દાયકામાં માયોપિયાના કેસોમાં પાંચ ગણો વધારો નોંધાયો છે. આથી જીવનશૈલી અને પર્યાવરણને સૌથી મહત્વના પરિબળ તરીકે જોવામાં આવે છે.
માનવ આંખ કેવી રીતે કામ કરે છે?
એન્થ્રોપોલોજી અને જીવવિજ્ઞાન અનુસાર માનવ આંખ લાખો વર્ષના વિકાસક્રમ દરમિયાન દૂર સુધી જોવા માટે વિકસિત થઈ છે. પ્રાચીન માનવને શિકાર શોધવા, જોખમ ઓળખવા અને દૂરના વિસ્તારનું નિરીક્ષણ કરવાની જરૂર પડતી હતી. તેથી દૂર જોવું આંખ માટે કુદરતી સ્થિતિ છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ નજીકની વસ્તુ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે ત્યારે આંખની અંદર રહેલી સિલિયરી મસલ સતત કાર્ય કરે છે. લાંબા સમય સુધી નજીકની વસ્તુઓ જોવાથી આ સ્નાયુઓ પર સતત ભાર પડે છે.
આંખના આકારમાં આવે છે કાયમી ફેરફાર
જ્યારે બાળક લાંબા સમય સુધી મોબાઇલ, ટેબલેટ અથવા અન્ય નજીકની સ્ક્રીન સામે રહે છે ત્યારે આંખ સતત નજીક ફોકસ કરવાની સ્થિતિમાં રહે છે. આ સતત દબાણને કારણે આંખનો ગોળો ધીમે-ધીમે આગળની દિશામાં લાંબો થવા લાગે છે. આંખનો આકાર બદલાઈ જતાં દૂરથી આવતું પ્રકાશ રેટિના પર યોગ્ય રીતે કેન્દ્રિત થતું નથી. પરિણામે દૂરની વસ્તુઓ ધૂંધળી દેખાવા લાગે છે, જેને માયોપિયા કહેવાય છે. આંખના આકારમાં થયેલો આ ફેરફાર સામાન્ય રીતે કાયમી બની જાય છે.
સ્ક્રીન ટાઈમનો વધતો પ્રભાવ
મોબાઇલ ફોન, ટેબલેટ અને ઓનલાઈન અભ્યાસના વધતા ઉપયોગને કારણે બાળકોનો મોટો સમય સ્ક્રીન સામે પસાર થાય છે. 45 અલગ-અલગ અભ્યાસો અને લગભગ 3.35 લાખ બાળકોના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું કે રોજનો માત્ર એક વધારાનો કલાક સ્ક્રીન ટાઈમ માયોપિયાનું જોખમ લગભગ 21 ટકા સુધી વધારી શકે છે. જે બાળકો રોજ ચાર કલાક કે તેથી વધુ સમય સ્ક્રીન સામે રહે છે, તેમાં જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે. તેમ છતાં નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ કરે છે કે સ્ક્રીન એકમાત્ર કારણ નથી. તેના સાથે અન્ય પરિબળો પણ જવાબદાર છે.
તડકાનો અભાવ બની રહ્યો છે મોટું કારણ
વિજ્ઞાનીઓના મત મુજબ કુદરતી સૂર્યપ્રકાશ બાળકોની આંખોના સ્વસ્થ વિકાસ માટે અત્યંત જરૂરી છે. બહાર તેજ પ્રકાશમાં સમય પસાર કરવાથી આંખની રેટિનામાં ડોપામિન નામનું રસાયણ ઉત્પન્ન થાય છે, જે આંખને અસામાન્ય રીતે લાંબી થવાથી બચાવવામાં મદદરૂપ બને છે. આજના સમયમાં ઘણા બાળકો દિવસનો મોટાભાગનો સમય ઘરની અંદર, શાળા, ટ્યુશન અથવા સ્ક્રીન સામે પસાર કરે છે. પરિણામે તેમને પૂરતો કુદરતી પ્રકાશ મળતો નથી.
કોવિડ લોકડાઉન બાદ સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની
કોવિડ-19 દરમિયાન લાંબા સમય સુધી ઓનલાઈન શિક્ષણ અને ઘરમાં રહેવાની ફરજને કારણે બાળકોમાં સ્ક્રીન ટાઈમમાં ભારે વધારો થયો હતો. ઘણા અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું કે લોકડાઉન પછી ખાસ કરીને નાના બાળકોમાં માયોપિયાના નવા કેસોમાં ઝડપથી વધારો નોંધાયો હતો.
શૈક્ષણિક દબાણ અને શહેરી જીવનશૈલી પણ જવાબદાર
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ સતત અભ્યાસ, ટ્યુશન, ડિજિટલ શિક્ષણ અને ઇન્ડોર જીવનશૈલી બાળકોને લાંબા સમય સુધી નજીકનું કામ કરવા મજબૂર કરે છે. શહેરી વિસ્તારોમાં ખુલ્લા મેદાનોની અછત, ઊંચી ઇમારતો અને રમવા માટે મર્યાદિત જગ્યા પણ બાળકોને બહાર ઓછો સમય વિતાવવાનું કારણ બને છે. પૂર્વ એશિયાના દેશો જેમ કે દક્ષિણ કોરિયા, જાપાન અને ચીનમાં ભારે શૈક્ષણિક દબાણ સાથે માયોપિયાના સૌથી વધુ કેસ નોંધાયા છે, જ્યાં કેટલાક અભ્યાસોમાં કિશોરોમાં તેનું પ્રમાણ 80 થી 90 ટકા સુધી હોવાનું જોવા મળ્યું છે.
માત્ર ચશ્માની સમસ્યા નથી
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે માયોપિયાને માત્ર ચશ્મા પહેરવાની જરૂરિયાત તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. જ્યારે આંખનો ગોળો ખૂબ લાંબો થઈ જાય ત્યારે રેટિના પાતળી થવા લાગે છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં રેટિના ડિટેચમેન્ટ, ગ્લુકોમા અને અન્ય ગંભીર આંખના રોગોનું જોખમ વધી શકે છે.
બચાવ માટે શું કરી શકાય?
આંખોના નિષ્ણાતો બાળકોમાં માયોપિયાનું જોખમ ઘટાડવા માટે કેટલીક સરળ પરંતુ અસરકારક આદતો અપનાવવાની સલાહ આપે છે.
- દરરોજ ઓછામાં ઓછા બે કલાક ખુલ્લા તડકામાં સમય પસાર કરવો.
- લાંબા સમય સુધી સતત સ્ક્રીન ન જોવી.
- 20-20-20 નિયમ અપનાવવો, એટલે કે દર 20 મિનિટે 20 સેકન્ડ માટે લગભગ 20 ફૂટ દૂર જોવું.
- સ્ક્રીન ટાઈમ મર્યાદિત રાખવો.
- બાળકોને મેદાનમાં રમવા અને બહારની પ્રવૃત્તિઓમાં જોડવા પ્રોત્સાહિત કરવું.
- સમયાંતરે આંખોની તપાસ કરાવવી.
બદલાતી જીવનશૈલી સામે સમયસર પગલાં જરૂરી
આરોગ્ય નિષ્ણાતો માને છે કે બાળકોમાં વધતો માયોપિયા માત્ર તબીબી મુદ્દો નથી પરંતુ આધુનિક જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલો મોટો સામાજિક પડકાર છે. જો બાળકોને વધુ સમય ખુલ્લા મેદાનમાં રમવાની તક આપવામાં આવે, સ્ક્રીન ટાઈમ નિયંત્રિત કરવામાં આવે અને આંખોની નિયમિત સંભાળ રાખવામાં આવે તો આવનારા વર્ષોમાં માયોપિયાના વધતા જોખમને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. બાળકોની આંખો માત્ર વર્ગખંડનું બ્લેકબોર્ડ જોવા માટે જ નથી, પરંતુ તેમના ભવિષ્યને સ્પષ્ટ રીતે જોવાની ક્ષમતા પણ જાળવી રાખે છે. તેથી આજથી જ યોગ્ય આદતો અપનાવવી સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત માનવામાં આવી રહી છે.
