Satluj Movie Controversy: કલ્પના કરો કે તમારા પરિવારના કોઈ સભ્યને પૂછપરછ માટે લઈ જવામાં આવે અને ક્યારેય પાછા ન ફરે. પંજાબમાં આતંકવાદના સમયગાળા દરમિયાન આ એક સામાન્ય ઘટના બની ગઈ હતી. લોકોને ઉઠાવી લેવા, તેમને પોલીસ સ્ટેશનમાં અસહ્ય ત્રાસ આપવો અને ત્યારબાદ એન્કાઉન્ટરના નામે નિર્દોષોને મારી નાખી નહેર કે નદીમાં ફેંકી દેવા અથવા લાવારિસ લાશ તરીકે અગ્નિદાહ આપી દેવા એ એક વ્યવસ્થિત સિસ્ટમ બની ગઈ હતી. પોલીસને ડર નહોતો કારણ કે સિસ્ટમ તેમને સુરક્ષિત રાખતી હતી. આ પીડા તે પરિવારની છે જે વર્ષો સુધી જવાબની શોધમાં ભટકતો રહ્યો, પણ સત્ય ક્યારેય જાણવા ન મળ્યું. આ પંજાબના એ કાળા યુગની કરુણ વાર્તા છે, જે આજે પણ દેશવાસીઓને સ્વીકારવી મુશ્કેલ લાગે છે.
જસવંત સિંહ ખાલરા: પ્રશ્નો પૂછવાનો ગુનો કરનાર એક બેંકર
આ વાર્તાના કેન્દ્રમાં છે જસવંત સિંહ ખાલરા, એક સામાન્ય બેંકર જેણે અન્યાય સામે ચૂપ રહેવાનું પસંદ ન કર્યું. ખાલરાએ પુરાવા સાથે દુનિયા સમક્ષ રજૂ કર્યું કે પંજાબ પોલીસે ન્યાયતંત્રની બહાર જઈને ઓછામાં ઓછી 25,000 હત્યાઓ કરી હતી. તેમણે તે સમયના શક્તિશાળી પોલીસ વડા કે.પી.એસ. ગિલને પણ કઠેડામાં ઊભા કર્યા. એક સામાન્ય માણસનો આ સાહસિક અભિગમ તંત્રને માફક ન આવ્યો. પરિણામે, તેમને મૌન કરી દેવામાં આવ્યા—તેમનું અપહરણ કરીને હત્યા કરવામાં આવી. આજે 30 વર્ષ પછી પણ, તેમની વાર્તા કહેતી ફિલ્મને બ્લોક કરીને સરકાર જાણે ફરી એકવાર તેમને ગોળી મારી રહી હોય તેવો અહેસાસ થાય છે.
‘સતલુજ’ ફિલ્મનો સંઘર્ષમય પ્રવાસ
હની ત્રેહાન દ્વારા નિર્દેશિત અને દિલજીત દોસાંજ તથા અર્જુન રામપાલ અભિનીત આ ફિલ્મ વર્ષ 2022માં પૂર્ણ થઈ હતી. શરૂઆતમાં તેનું નામ ‘ઘલ્લૂઘારા’ હતું, પરંતુ સેન્સર બોર્ડ (CBFC) ના દબાણને કારણે નામ બદલીને ‘પંજાબ 95’ અને અંતે ‘સતલુજ’ રાખવામાં આવ્યું. ફિલ્મના નિર્માતાઓ પર 127 જેટલા કાપ મૂકવાનું દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે ફિલ્મની મૂળ સંવેદનાને નષ્ટ કરી દે તેવા હતા. જ્યારે ફિલ્મ નિર્માતાઓએ આ અન્યાયી માગણી સામે હાર ન માની, ત્યારે બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં કાયદાકીય લડાઈ શરૂ થઈ. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સરકાર સત્ય અને વાસ્તવિકતાને પડદા પર આવતા અટકાવવા માટે તમામ પ્રકારના હથકંડા અપનાવી રહી છે.
OTT પર રિલીઝ અને ત્યારબાદના રહસ્યમય પ્રતિબંધ
ટોરોન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ (TIFF) માંથી કોઈ પણ સત્તાવાર નિવેદન વગર દૂર કરાયા બાદ, આ ફિલ્મ આખરે કોઈપણ મોટા પ્રચાર વિના Zee5 પ્લેટફોર્મ પર રિલીઝ કરવામાં આવી. દિલજીત દોસાંજે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ વર્ઝનમાં એક પણ કાપ નહોતો. પરંતુ, રિલીઝના માત્ર બે દિવસમાં જ તેને ભારતમાં બ્લોક કરી દેવામાં આવી. કોઈ સત્તાવાર FIR કે કોર્ટના આદેશ વગર ફિલ્મ હટાવવી એ લોકશાહીના વાણી સ્વાતંત્ર્ય પર સીધો પ્રહાર છે. સરકારે આ માટે ‘રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા’નું અસ્પષ્ટ બહાનું કાઢ્યું છે, જેનો હેતુ માત્ર પ્રશ્નોને દબાવવાનો છે.
સત્યને દબાવવાની સરકારી માનસિકતા
આ સરકારને ‘ધ કેરળ સ્ટોરી’ કે અન્ય ચોક્કસ પ્રકારની ફિલ્મો સામે કોઈ વાંધો હોતો નથી, જે કદાચ તેમના રાજકીય એજન્ડાને પોષતી હોય. પરંતુ ‘સતલુજ’ જેવા તથ્યાત્મક અને ઇતિહાસ આધારિત દસ્તાવેજો સામે તેમને એલર્જી છે. સરકાર જાણે છે કે જો લોકો આ ફિલ્મ જોશે, તો તેઓ પ્રશ્નો પૂછશે. તેઓ ભૂતકાળના પંજાબને જોતા જોતા વર્તમાનની સિસ્ટમમાં રહેલી ખામીઓ અને અત્યાચારોને પણ જોવા લાગશે. આ પ્રક્રિયામાં ‘સ્ટ્રાઇસેન્ડ ઇફેક્ટ’ જોવા મળી છે—જેટલું વધુ સરકારે ફિલ્મને દબાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, તેટલી જ વધુ જિજ્ઞાસા લોકોમાં જાગી છે અને લોકો ગેરકાયદેસર રીતે પણ તેને ઓનલાઈન જોઈ રહ્યા છે.
ખાલરાની તપાસ અને કોર્ટના રેકોર્ડ્સ
જસવંત સિંહ ખાલરાએ પંજાબના મ્યુનિસિપલ સ્મશાનગૃહના રજિસ્ટરો તપાસ્યા હતા, જ્યાં તેમને હજારો અજાણી લાશોની એન્ટ્રી મળી હતી. CBI તપાસમાં પણ પુષ્ટિ થઈ હતી કે માત્ર તરણ તારણ જિલ્લામાં જ 2,000 થી વધુ ગેરકાયદેસર અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આને માનવ અધિકારોનું મોટા પાયે ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું હતું. છ પોલીસ અધિકારીઓને આ કેસમાં આજીવન કેદ થઈ હતી. એટલે કે આ ફિલ્મ કોઈ મનઘડત વાર્તા નથી, પણ કોર્ટના રેકોર્ડ અને ઇતિહાસના પાનાઓમાં નોંધાયેલું કડવું સત્ય છે. છતાં સરકાર આ સત્યને સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
શું આપણે કાયર બની ગયા છીએ?
આપણી સરકાર ઔરંગઝેબ અને બાબર જેવા સદીઓ જૂના ઇતિહાસ પર ચર્ચા કરવા તૈયાર છે, પરંતુ માત્ર 30 વર્ષ જૂના ઈતિહાસને સ્વીકારવામાં ડરે છે. આ ફિલ્મ માત્ર એક ઘટના નથી, પણ એ સમજવાનો પ્રયાસ છે કે કેવી રીતે ‘અસાધારણ સમય’ના બહાને સિસ્ટમમાં ભ્રષ્ટાચાર અને માનવતાનું હનન થાય છે. જ્યારે સત્તા મેળવનાર વ્યક્તિને અમર્યાદિત સત્તા મળે છે, ત્યારે તે પોતાના જ નાગરિકો સામે કેવો વ્યવહાર કરે છે, તે ખાલરાની વાર્તામાંથી શીખી શકાય છે. આજે દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ જ્યારે એન્કાઉન્ટરોના સમાચાર આવે છે, ત્યારે ‘સતલુજ’ આપણને ચેતવણી આપે છે કે સિસ્ટમમાં સુધારાની જરૂર છે.
સક્રિય નાગરિકત્વ અને સત્ય તરફ આગળ વધવાની જરૂરિયાત
‘સતલુજ’ ફિલ્મ જોવી એ માત્ર મનોરંજન નથી, પરંતુ તે એક સક્રિય નાગરિક તરીકે આપણી ફરજ છે. સરકાર જ્યારે સત્યને દબાવવા માટે પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરે, ત્યારે જનતાએ સજાગ થવાની જરૂર હોય છે. દિલજીત દોસાંજે કહ્યું તેમ, ખાલરા સાથે જે 1995માં થયું હતું, તે જ આજે આ મૂવી સાથે થઈ રહ્યું છે—તેનું ‘એન્કાઉન્ટર’ કરવામાં આવ્યું છે. આપણે સમજવું જોઈએ કે જો આપણે આજે આ પ્રશ્નો નહીં પૂછીએ, તો આવતીકાલે આપણે પણ એ જ સિસ્ટમનો ભોગ બની શકીએ છીએ. આ ફિલ્મ આપણને શીખવે છે કે લોકશાહીમાં સત્ય બોલવાની હિંમત અને ભૂલો સ્વીકારવાનું સાહસ કેટલું જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો:
