Expensive Healthcare India: ભારતમાં ગંભીર બીમારી માત્ર સ્વાસ્થ્યનો નહીં પરંતુ પરિવારની આર્થિક સ્થિતિનો પણ મોટો સંકટ બની રહી છે. નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટના આંકડા અનુસાર, દેશમાં દર વર્ષે આશરે 3થી 6 કરોડ લોકો મોંઘી સારવારના ખર્ચને કારણે ગરીબી રેખાથી નીચે અથવા તેની નજીક પહોંચી જાય છે. અગાઉ આ સંખ્યા 5.5થી 10 કરોડ સુધી માનવામાં આવતી હતી. લોકોની આર્થિક સ્થિતિમાં થોડો સુધારો, આરોગ્ય અંગે વધતી જાગૃતિ, હેલ્થ ઇન્શ્યોરન્સના વિસ્તરણ અને આયુષ્માન ભારત જેવી યોજનાઓના કારણે આ ભાર થોડો ઘટ્યો છે.

આયુષ્માન ભારતથી ગરીબોને રાહત, મધ્યમ વર્ગ હજુ બહાર

સરકારના જણાવ્યા મુજબ દેશમાં આયુષ્માન કાર્ડ ધારકોની સંખ્યા 45 કરોડને પાર કરી ગઈ છે. અત્યાર સુધીમાં 12.69 કરોડ લોકો આ યોજના હેઠળ દર વર્ષે ₹5 લાખ સુધીની નિઃશુલ્ક સારવારનો લાભ લઈ ચૂક્યા છે. જોકે, આ યોજનાનો મુખ્ય લાભ ગરીબ વર્ગને મળતો હોવાથી મધ્યમ વર્ગના અંદાજે 40 કરોડ લોકો માટે તેનો લાભ મર્યાદિત રહે છે. બીમારી વ્યક્તિની આવક કે વર્ગ જોઈને આવતી નથી. ICUમાં દાખલ થવું, હાર્ટનું ઓપરેશન, કેન્સરની સારવાર કે કીમોથેરાપી જેવી પરિસ્થિતિમાં મધ્યમ વર્ગના પરિવારનું આખું બજેટ હચમચી શકે છે.

ખાનગી હોસ્પિટલમાં સારવારનો ખર્ચ પરિવારને દેવામાં ધકેલી શકે છે

વિકસિત દેશોમાં નાગરિકો પોતાના આરોગ્ય ખર્ચનો આશરે 20 ટકા હિસ્સો જ સીધો ભોગવે છે, જ્યારે ભારતમાં આ પ્રમાણ 45થી 50 ટકા સુધી હોવાનું જણાવાયું છે. હાર્ટ એટેક, બ્રેન હેમરેજ, લકવો, અકસ્માત અથવા જરૂરી સર્જરી જેવી પરિસ્થિતિમાં ખાનગી હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાનો ખર્ચ ઘણી વખત ઓછામાં ઓછો ₹50,000થી શરૂ થાય છે. સીઝેરિયન ડિલિવરીમાં પણ ખર્ચ વધી શકે છે. સરકારી હોસ્પિટલોની મર્યાદિત સુવિધાઓને કારણે લોકો ઘણી વખત ખાનગી હોસ્પિટલ તરફ વળે છે, જ્યાં ખર્ચ લાખો રૂપિયા સુધી પહોંચી શકે છે. પરિવારોએ ઘરેણાં, જમીન અથવા મકાન વેચવા કે ઊંચા વ્યાજે પૈસા ઉધાર લેવા જેવી સ્થિતિનો સામનો કરવો પડે છે.

આરોગ્ય ક્ષેત્રે સરકારી ખર્ચ અંગે પણ સવાલ

દેશમાં આરોગ્ય ક્ષેત્ર પર સરકારનો ખર્ચ GDPના આશરે 1.5 ટકા જેટલો હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. આ મર્યાદિત જાહેર ખર્ચની અસર સરકારી આરોગ્ય વ્યવસ્થાની ક્ષમતા અને સુવિધાઓ પર પણ જોવા મળે છે. પરિણામે ગંભીર સારવાર માટે ખાનગી ક્ષેત્ર પર નિર્ભરતા વધે છે. સારવાર બાદ ઊભું થતું દેવું ઘણા પરિવારોને બાળકોના શિક્ષણ, ઘર બાંધકામ અને લગ્ન જેવા મહત્વપૂર્ણ ખર્ચ પાછળ ધકેલવા મજબૂર કરી શકે છે.

સંસદીય સમિતિએ સારવારના ખર્ચમાં પારદર્શિતાની ભલામણ કરી

મોંઘી સારવાર અંગેની ફરિયાદોમાં વધારા વચ્ચે સંસદીય સમિતિએ સરકારને મહત્વપૂર્ણ ભલામણ કરી છે. સમિતિએ સૂચવ્યું છે કે ઉચ્ચ સ્તરીય તબીબી કેન્દ્રો માટે દર્દીને દાખલ કરતી વખતે લાંબી સારવારનો સંભવિત ખર્ચ પરિવારને સ્પષ્ટપણે જણાવવો ફરજિયાત બનાવવો જોઈએ. સારવારની પદ્ધતિ, ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ, સંભવિત ખર્ચ અને અન્ય નિયમોમાં પણ પારદર્શિતા લાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકાયો છે.

અલાહાબાદ હાઇકોર્ટની ખાનગી હોસ્પિટલોના ખર્ચ પર કડક ટિપ્પણી

અલાહાબાદ હાઇકોર્ટની લખનઉ બેન્ચે પણ ખાનગી હોસ્પિટલોમાં સારવારના નામે વસૂલવામાં આવતી ભારે ફી અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ‘વી ધ પીપલ’ સંગઠનની જનહિત અરજી પર સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે દર્દીઓની મજબૂરીનો લાભ લઈને કરવામાં આવતી અતિશય વસૂલાત પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. કોર્ટે વર્તમાન કાયદાને અપૂરતો ગણાવીને નવા કાયદાની જરૂરિયાત તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું. સરકાર પાસેથી શરતી રીતે મફત અથવા સસ્તી જમીન મેળવનારી હોસ્પિટલોએ ગરીબોને સસ્તી સારવાર આપવી જોઈએ કે નહીં, તે મુદ્દે પણ કડક કાર્યવાહી કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી હતી.

દવાઓનો ખર્ચ આરોગ્ય બજેટનો મોટો હિસ્સો

NSSOના એક સર્વે અનુસાર, 45 વર્ષથી વધુ ઉંમરના મોટી સંખ્યામાં લોકો નિયમિત દવાઓ લે છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ કુલ સારવાર ખર્ચમાંથી લગભગ 72 ટકા ખર્ચ દવાઓ પાછળ થાય છે. ભારતમાં દવા ઉદ્યોગનું વાર્ષિક કદ ₹1 લાખ કરોડથી વધુ હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે સરકારી દવા કંપનીઓનો હિસ્સો માત્ર આશરે ₹400 કરોડ છે. આ તફાવતને કારણે દવા બજારમાં ખાનગી કંપનીઓનું પ્રભુત્વ પણ એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે.

જીવનરક્ષક દવાઓના ભાવ નિયંત્રણ સામે પડકાર

સરકાર જીવનરક્ષક દવાઓ સહિત 348 દવાઓના ભાવ નિયંત્રણમાં હોવાનો દાવો કરે છે. જોકે દવાઓની કિંમત નક્કી કરવાની પદ્ધતિને લઈને પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. દવા ઉત્પાદનમાં ચોક્કસ હિસ્સો ધરાવતી બ્રાન્ડેડ કંપનીઓના ભાવના આધારે સરેરાશ કિંમત નક્કી થતી હોવાના આક્ષેપો કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ, ખાનગી દવા કંપનીઓ દ્વારા ઉત્પાદન ખર્ચની સરખામણીએ અનેકગણો નફો વસૂલાતો હોવાના દાવા પણ કરવામાં આવ્યા છે. નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટી એટલે કે NPPAની ભૂમિકા અહીં મહત્વપૂર્ણ બને છે.

દવા કંપનીઓના નફા અને 900થી વધુ કેસનો મુદ્દો

કોર્પોરેટ મંત્રાલયની ખર્ચ હિસાબ શાખાના એક અભ્યાસનો ઉલ્લેખ કરતાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે કેટલીક દવા કંપનીઓ દવાઓના ખર્ચમાં 1100 ટકા સુધીનો નફો ઉમેરે છે. ધોરણ કરતાં વધુ ભાવ વસૂલવાના મુદ્દે ખાનગી દવા કંપનીઓ સામે 900થી વધુ કેસ ચાલી રહ્યા હોવાનું પણ જણાવાયું છે. કેટલાક કેસોમાં અદાલતો દ્વારા હજારો કરોડ રૂપિયાના દંડ ફટકારવામાં આવ્યા હોવાના દાવા છે, પરંતુ અત્યાર સુધી માત્ર આશરે ₹250 કરોડનો દંડ ભરાયો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.

મધ્યમ વર્ગ માટે સસ્તી અને પારદર્શક સારવારની જરૂર

મોંઘી હોસ્પિટલ સારવાર અને દવાઓના વધતા ખર્ચ વચ્ચે ભારતના મધ્યમ વર્ગ માટે વ્યાપક આરોગ્ય સુરક્ષા હજુ મોટો પડકાર છે. આયુષ્માન ભારત જેવી યોજનાઓએ કરોડો લોકોને રાહત આપી છે, પરંતુ મધ્યમ વર્ગની મોટી વસ્તી હજુ પણ ગંભીર બીમારીના આર્થિક જોખમ સામે નબળી સ્થિતિમાં છે. સારવાર પહેલાં ખર્ચની સ્પષ્ટ માહિતી, દવાઓના ભાવમાં પારદર્શિતા, સરકારી હોસ્પિટલોનું મજબૂતીકરણ અને ખાનગી ક્ષેત્રના નિયમન જેવા પગલાં આ સમસ્યાને ઘટાડવા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. આરોગ્ય વ્યવસ્થા એવી હોવી જરૂરી છે જ્યાં બીમારી પરિવારને સારવાર અને ગરીબીમાંથી કોઈ એક પસંદ કરવાની સ્થિતિમાં ન મૂકે.