SC on Reservation: સુપ્રીમ કોર્ટે ગુરુવાર, 15 ઑક્ટોબરે, મદ્રાસ હાઈકોર્ટના એ નિર્ણયને યથાવત્ રાખ્યો છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે ઇસ્લામ ધર્મ અપનાવનાર વ્યક્તિ માત્ર ધર્મપરિવર્તન પહેલાંની પોતાની જાતિ અથવા સામાજિક ઓળખના આધારે પછાત વર્ગના અનામતનો લાભ મેળવી શકતી નથી. આ ચુકાદો તમિલનાડુમાં પછાત વર્ગના અનામત માટેની પાત્રતા અને ધર્મપરિવર્તન વચ્ચેના કાનૂની સંબંધ અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
જસ્ટિસ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રા અને જસ્ટિસ શ્રી ચંદ્રશેખરની પીઠે તમિલનાડુ સરકારની અરજી ફગાવી દીધી હતી. રાજ્ય સરકારે મદ્રાસ હાઈકોર્ટના નિર્ણયને પડકાર્યો હતો. હાઈકોર્ટે અગાઉ 2024માં જાહેર કરાયેલા સરકારી આદેશને રદ કર્યો હતો, જેના આધારે ઇસ્લામ અપનાવનારા કેટલાક લોકોને રાજ્યના ‘પછાત વર્ગ (મુસ્લિમ)’ સમુદાયોની યાદીમાં સામેલ ગણવામાં આવી રહ્યા હતા.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે તમિલનાડુના 1993ના અનામત કાયદા હેઠળ સૂચિત સાત મુસ્લિમ સમુદાયોમાંથી કોઈ એકનો સભ્ય હોવાનો દરજ્જો માત્ર ઇસ્લામ અપનાવવાથી આપમેળે પ્રાપ્ત થતો નથી. સંબંધિત કાયદો શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં બેઠકો તથા રાજ્ય સરકાર હેઠળની સેવાઓમાં નિમણૂકો અને પદો માટેના અનામત સાથે જોડાયેલો છે.
ધર્મપરિવર્તનથી જૂની સામાજિક ઓળખના આધારે પાત્રતા આપમેળે ચાલુ રહેતી નથી
અદાલતે જણાવ્યું કે ધર્મપરિવર્તન પહેલાં કોઈ વ્યક્તિ સામાજિક રીતે પછાત સમુદાય સાથે સંકળાયેલી હોય, તો પણ માત્ર એ જ કારણથી તે નવા ધર્મમાં પ્રવેશ્યા પછી અગાઉના સામાજિક દરજ્જાના આધારે અનામતનો દાવો કરી શકતી નથી. ચુકાદામાં અનુચ્છેદ 16(4) હેઠળની જોગવાઈઓનો ઉલ્લેખ કરીને અનામત માટે લાગુ પડતી કાનૂની શરતોનું મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું હતું.
અદાલતના અવલોકન મુજબ, હિન્દુ સામાજિક વ્યવસ્થામાં રહેલી વ્યક્તિની સામાજિક સ્થિતિ અને તેનાથી જોડાયેલી કાનૂની પાત્રતાને અન્ય ધાર્મિક વ્યવસ્થામાં પ્રવેશ્યા પછી આપમેળે યથાવત્ માની શકાય નહીં. એક સામાજિક વ્યવસ્થામાં ઐતિહાસિક રીતે રહેલી સામાજિક, આર્થિક અથવા રાજકીય વંચિતતા બીજી સામાજિક વ્યવસ્થામાં એ જ વર્ગીકરણનો આધાર બને તે જરૂરી નથી.
પીઠે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે તમિલનાડુના કાયદા હેઠળ સૂચિત સાત મુસ્લિમ સમુદાયો ઇસ્લામની સુન્ની અથવા શિયા જેવી ધાર્મિક શાખાઓ નથી. તેથી, ઇસ્લામ અપનાવનાર વ્યક્તિને માત્ર ધર્મના આધારે આ સમુદાયોમાંથી કોઈ એકનું સભ્યપદ આપી શકાય નહીં.
અનુસૂચિત જાતિના દરજ્જા અંગે બંધારણીય જોગવાઈઓનો ઉલ્લેખ
ચુકાદામાં અનુસૂચિત જાતિની સ્થિતિ અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓની પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. અદાલતે બંધારણ (અનુસૂચિત જાતિ) આદેશનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે તેમાં નિર્ધારિત ધાર્મિક શરતોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. આદેશ મુજબ, હિન્દુ, શીખ અથવા બૌદ્ધ ધર્મ સિવાય અન્ય ધર્મ પાળતી વ્યક્તિને અનુસૂચિત જાતિની સભ્ય તરીકે માન્યતા મળતી નથી.
અદાલતે કહ્યું કે આ જોગવાઈઓ હેઠળ અનુસૂચિત જાતિના દરજ્જા સાથે જોડાયેલા લાભોનો દાવો કરવા માટે સંબંધિત કાનૂની માપદંડો પૂર્ણ થવા જોઈએ. જોકે, પીઠે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિ ફરીથી હિન્દુ ધર્મ અપનાવે, તો તેની અનામત માટેની પાત્રતાનું નવેસરથી મૂલ્યાંકન થઈ શકે છે.
આ મૂલ્યાંકન આપમેળે નહીં થાય, પરંતુ કેસનાં વિશિષ્ટ તથ્યો અને લાગુ પડતી કાનૂની શરતોના આધારે કરવામાં આવશે. તેમાં વ્યક્તિની મૂળ જાતિ અથવા સામાજિક ઓળખ ફરી સ્થાપિત થઈ છે કે નહીં અને તે અનામત માટેની અન્ય જરૂરી શરતો પૂર્ણ કરે છે કે નહીં, તે તપાસવામાં આવશે.
સમીર અહેમદની અરજીથી શરૂ થયો હતો કાનૂની વિવાદ
આ મામલાની શરૂઆત વર્ષ 2015માં સમીર અહેમદે દાખલ કરેલી અરજીથી થઈ હતી. તેમણે તે વર્ષે હિન્દુ ધર્મ છોડીને ઇસ્લામ અપનાવ્યો હતો. તેમના ધર્મપરિવર્તન અંગે 2016માં રાજપત્ર અધિસૂચના પણ જાહેર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ તેમણે ઇસ્લામી રીતરિવાજો અનુસાર લગ્ન કર્યા અને તેમને બે સંતાનો થયાં.
અહેમદે મુસ્લિમ લબ્બાઈ સમુદાયના સભ્ય તરીકે ઓળખ આપતું સામુદાયિક પ્રમાણપત્ર મેળવવા માટે અરજી કરી હતી. તમિલનાડુમાં લબ્બાઈ સમુદાયને રાજ્યના સૂચિત સાત પછાત વર્ગ (મુસ્લિમ) સમુદાયોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો છે. અન્ય છ સમુદાયોમાં અંસાર, દખ્ખની મુસ્લિમ, દુબેકુલા, માપિલા, શેખ અને સૈયદનો સમાવેશ થાય છે.
જોકે, તહેસીલદારે અહેમદની અરજી ફગાવી દીધી હતી. ત્યારબાદ તેમણે મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી. આ દરમિયાન તેમણે તમિલનાડુના પછાત વર્ગ, અતિ પછાત વર્ગ અને લઘુમતી કલ્યાણ વિભાગ દ્વારા 9 માર્ચ, 2024ના રોજ જાહેર કરાયેલા સરકારી આદેશનો આધાર લીધો હતો.
મદ્રાસ હાઈકોર્ટે 2024નો સરકારી આદેશ રદ કર્યો હતો
મદ્રાસ હાઈકોર્ટે સરકારી આદેશને ગેરબંધારણીય ઠરાવીને રદ કર્યો હતો. હાઈકોર્ટના મતે, કોઈ વ્યક્તિ ઇસ્લામ અપનાવે એટલે તેને આપમેળે કોઈ ચોક્કસ મુસ્લિમ પછાત વર્ગના સમુદાયનું સભ્યપદ મળી જતું નથી. આવું સભ્યપદ મેળવવા માટે સંબંધિત કાનૂની માપદંડોનું પાલન જરૂરી છે.
તમિલનાડુ સરકારે આ નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. જોકે, જસ્ટિસ પ્રશાંત કુમાર મિશ્રા અને જસ્ટિસ શ્રી ચંદ્રશેખરની પીઠે રાજ્યની અરજી ફગાવીને હાઈકોર્ટનો નિર્ણય યથાવત્ રાખ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના આ ચુકાદાથી સ્પષ્ટ થયું છે કે ધર્મપરિવર્તન પહેલાંની જાતિ અથવા સામાજિક ઓળખના આધારે અનામત મેળવવાની પાત્રતા દરેક કિસ્સામાં આપમેળે ચાલુ રહેતી નથી. અનામતનો દાવો કરવા માટે સંબંધિત કાયદા અને બંધારણીય જોગવાઈઓ હેઠળની શરતો પૂર્ણ કરવી જરૂરી છે.
