Surat Waterlogging: સુરત શહેર, જે આજે સ્માર્ટ સિટી અને આર્થિક સમૃદ્ધિનું કેન્દ્ર ગણાય છે, તે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી ચોમાસામાં એક જ ચિંતામાં જીવે છે: પૂર. વર્ષ ૨૦૦૬નું ભયાનક પૂર હોય કે ૨૦૨૬માં ફરી જોવા મળેલી પૂર જેવી સ્થિતિ, સુરતવાસીઓ માટે દર ચોમાસું એક કસોટી બની જાય છે. જ્યારે શહેરના રસ્તાઓ પર પાણી ફરી વળે છે અને આશરે ૩૦ જેટલા લોકોના મૃત્યુના સમાચારો સામે આવે છે, ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું ખરેખર આટલો બધો વરસાદ માત્ર કુદરતી આફત છે? તાપી નદી તો હંમેશા સુરત અને દક્ષિણ ગુજરાત માટે જીવનદાયિની રહી છે. પૂરનું કારણ તાપી માતા નથી, પરંતુ શહેરના આયોજનમાં રહેલી ગંભીર ખામીઓ અને બેફામ વિકાસની દોડ છે. સુરતની ભૌગોલિક રચના અને નદીના કિનારે થયેલા અતિક્રમણે આ શહેરને સંવેદનશીલ બનાવી દીધું છે.
અનગઢ આયોજન
સુરતની પૂરની સમસ્યા પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘અનગઢ આયોજન’ છે. વિકાસના નામે કરવામાં આવેલા ખોટા નિર્ણયો અને બિલ્ડરો તથા નેતાઓ વચ્ચેની સાંઠગાંઠે સુરતને ડૂબતું કર્યું છે. શહેરના કુદરતી જળમાર્ગો અને ખાડીઓ જે વરસાદી પાણીના નિકાલ માટે કુદરતે બનાવેલા રસ્તા હતા, તે આજે દબાણો અને બાંધકામો નીચે દબાઈ ગયા છે. જ્યારે પણ કોઈ ટાઉન પ્લાનિંગ (TP) સ્કીમ બનાવવામાં આવે છે, ત્યારે માત્ર રોડ ક્યાં નીકળશે અને બિલ્ડરને કેટલો ફાયદો થશે, તે જ જોવામાં આવ્યું છે. કોઈએ એવો વિચાર પણ ન કર્યો કે આ બાંધકામોથી પાણીના નિકાલના રસ્તા બંધ થઈ જશે તો શું થશે? પરિણામે, ૬૦ કિલોમીટરથી વધુ લાંબી વિવિધ ખાડીઓ – મીઠી ખાડી, સીમાડા ખાડી, પાટેના ખાડી અને કાકરા ખાડી – આજે ગંદકી અને દબાણથી ભરાઈ ગઈ છે, જેના કારણે થોડા વરસાદમાં પણ પાણી શહેરમાં ઘૂસી આવે છે.
બફર ઝોનનો અભાવ અને જમીનમાં પાણી ઉતરવાની વ્યવસ્થાનો નાશ
ખાડીઓની આસપાસ ખરેખર ૧૦ થી ૨૦ મીટરનો બફર ઝોન હોવો જોઈએ, પરંતુ આજે ત્યાં મોટા પાયે દબાણો જોવા મળે છે. સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, જે અડધી રાતે ડિમોલેશન કરવા માટે જાણીતી છે, તે આ ખાડીઓના દબાણો દૂર કરવામાં હંમેશા લાચારી અનુભવે છે. આ ઉપરાંત, શહેરમાં વધેલા કોંક્રિટના જંગલોએ પણ મુસીબત વધારી છે. આધુનિક ‘ડસ્ટ ફ્રી’ રોડ બનાવવાની ફેશનમાં બ્લોક અને આરસીસીના ઉપયોગને કારણે વરસાદી પાણી જમીનમાં ઉતરવાની ક્ષમતા જ ગુમાવી બેઠું છે. જ્યારે જમીન પાણી શોષી જ શકતી નથી, ત્યારે તે પાણી રોડ પર જમા થવાનું જ છે. માનવસર્જિત આ તમામ અવરોધોને લીધે જ કુદરતના વરદાન જેવો વરસાદ, આજે સુરતવાસીઓ માટે અભિશાપ બની જાય છે.
રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનો અભાવ અને ‘સુરતી’ મિજાજનો દુરુપયોગ
સુરત સત્તાનું મોટું કેન્દ્ર છે, રાજ્યના મહત્વના મંત્રીઓ અહીંથી આવે છે અને શહેર પાસે સંસાધનોની કમી નથી. છતાં, શહેરની આવી સ્થિતિ હોવી તે વહીવટી નિષ્ફળતાની પરાકાષ્ઠા છે. નવાઈની વાત એ છે કે, વિપક્ષ કે સત્તા પક્ષના નેતાઓ માત્ર નિવેદનો આપે છે, પણ મૂળભૂત સમસ્યાના ઉકેલ માટે કોઈ મજબૂત પગલાં લેવામાં આવતા નથી. સુરતી લોકોની ઉદારતા અને તેમની ‘ચાલશે, ફાવશે’ કરવાની વૃત્તિ જ તેમની નિર્બળતા બની ગઈ છે. નેતાઓ માટે સુરત ‘વોટ બેંક’ છે અને અધિકારીઓ માટે ‘નોટ બેંક’. આ સિસ્ટમમાં જકડાયેલા નેતાઓ, જેઓ ટીવી પર કે મીટિંગમાં પાણીના નિકાલની વાતો કરે છે, તેઓ પોતે જ અગાઉ અનેક ગેરકાયદે બાંધકામોની ભલામણ કરી ચૂક્યા હોય છે. આથી, સંકલનની બેઠકોમાં ગંભીરતા હોતી નથી.
સુરતવાસીઓની વેદના અને સામાજિક આર્થિક નુકસાન
પૂરને કારણે માત્ર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નુકસાન નથી થતું, પરંતુ સુરતનો સામાન્ય માણસ, જરીનો વેપારી કે કપડાંનો વ્યાપારી માનસિક અને આર્થિક રીતે પાયમાલ થઈ જાય છે. દુઃખની વાત એ છે કે, આ આફતનો ભોગ હંમેશા ગરીબ કે મધ્યમ વર્ગનો માણસ જ બને છે. જે લોકોએ વર્ષોની મહેનતથી ઉદ્યોગો ઊભા કર્યા છે, તેમની મશીનરી અને કાચો માલ પૂરના પાણીમાં ખરાબ થઈ જાય છે. સરકારી રાહત કે સહાય મેળવવાની પ્રક્રિયા એટલી જટિલ છે કે ઘણા લોકો તેનાથી વંચિત રહી જાય છે. સુરતનું આર્થિક એન્જિન જે રીતે દોડે છે, તે જોતા શહેરને સિસ્ટમેટિક ડેવલપમેન્ટની જરૂર છે, નહીં કે માત્ર વચનોના પેકેજની.
સમય આવી ગયો છે કે સુરત જાગે
સુરતની જમીન પર રહેલા લોકો મહેનતુ છે, તેમના પૈસા કમાવાની રીત પ્રમાણિક છે. તેઓ સરકાર કે કોર્પોરેશન પાસે કોઈ મફતની ભીખ નથી માંગતા, માત્ર એટલી જ અપેક્ષા રાખે છે કે તેમનું શહેર રહેવા યોગ્ય અને સુરક્ષિત રહે. જો આવનારા સમયમાં વરસાદની પેટર્ન બદલાતી રહેશે અને શહેરનું આયોજન આવું જ રહ્યું, તો સુરતે હજુ પણ વધુ ભોગવવું પડશે. હવે સમય આવી ગયો છે કે માત્ર કોર્પોરેટર કે ધારાસભ્યના ભરોસે બેસી રહેવાને બદલે સુરતીઓએ પોતાના શહેરના ભવિષ્ય માટે અવાજ ઉઠાવવો પડશે. જો કુદરતી નિકાલના રસ્તાઓ નહીં ખોલવામાં આવે અને દબાણો દૂર નહીં થાય, તો સુરતની આર્થિક પ્રગતિના દાવાઓ પૂરના પાણીમાં વહી જશે. શહેરની સુરક્ષા માટે રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ અને વહીવટી પારદર્શિતા અત્યંત જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો:
Urban Flooding in India: વરસાદે ખોલી ભારતીય શહેરોની આયોજનહીનતાની પોલ – thegujaratreport.com
