Gir Lion Attack: સાહિત્યમાં અને ખાસ કરીને ‘ચારણ કન્યા’ જેવી રચનાઓમાં સિંહ વિશે જે આદર્શ છબી ચીતરવામાં આવી છે, તેનાથી પ્રભાવિત થઈને કદાચ લોકો એવું માની બેઠા છે કે ડાંગ લઈને હાકોટો પાડવાથી સિંહ પાછો હટી જાય છે. આ સાહિત્યિક કલ્પના અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો તફાવત સૌરાષ્ટ્રમાં જીવલેણ બની રહ્યો છે. લોકો પોતાની મર્દાનગી સાબિત કરવા સિંહની પજવણી કરી રહ્યા છે, જેનો ભોગ સ્વયં માણસ જ બને છે. સિંહ એ જંગલની ફૂડ ચેનમાં ટોચનું શિકારી પ્રાણી છે. તેની પ્રકૃતિ શિકાર કરવાની છે, પરંતુ તેની મહાનતા એ છે કે તે માણસને હેરાન કર્યા વગર પોતાની રીતે પસાર થઈ જાય છે. દુર્ભાગ્યપૂર્ણ રીતે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગીરના માણસોની વૃત્તિ અને પ્રકૃતિમાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. ગેરકાયદેસર ‘લાયન શો’, ટોર્ચના પ્રકાશમાં સિંહને ભગાડવા અને બાઈક પાછળ દોડાવવી જેવી પ્રવૃત્તિઓએ સિંહને વધુ આક્રમક બનાવ્યા છે. હવે જ્યારે સિંહ પોતાની પ્રકૃતિ દર્શાવે છે, ત્યારે લોકો તેને ‘બદલાઈ ગયેલો’ ગણાવે છે, પરંતુ હકીકતમાં માણસની માનસિકતા બદલાઈ છે.
લીલિયા તાલુકાની દુખદ ઘટના: માનવ અને વન્યજીવ વચ્ચેનો ટકરાવ
અમરેલી જિલ્લાના લીલિયા તાલુકાના અંટાળિયા ગામ પાસે તાજેતરમાં બનેલી ઘટનાએ સમગ્ર રાજ્યને હચમચાવી દીધું છે. ૨૧ વર્ષીય સોહિલ મુજાવર નામના યુવાનનું સિંહના હુમલામાં મૃત્યુ થયું છે. પ્રાથમિક તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે સિંહ અને સિંહણ સંવનન (મેટિંગ) કાળ દરમિયાન હતા, ત્યારે કેટલાક લોકોએ તેમને હેરાન કર્યા હતા. કુદરતી રીતે જ પોતાની સુરક્ષા માટે સિંહે હુમલો કર્યો અને તે હુમલો એટલો ભયાનક હતો કે યુવાનનો જીવ બચાવી શકાયો નહીં. વન વિભાગે આ હુમલાખોર નર સિંહને રેસ્ક્યુ તો કરી લીધો છે, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું માત્ર સિંહને પકડવો એ જ ઉકેલ છે? વન વિભાગ આસપાસના લોકોને પ્રકૃતિ અને વન્યજીવોના વર્તન વિશે સમજાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે. વર્ષોથી ચાલતી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પર રોક લગાવવામાં વન વિભાગની નબળાઈ આ આફત માટે જવાબદાર છે. સિંહને પાલતું પ્રાણી સમજવાની ભૂલ ભારે પડી રહી છે.
સિંહનું વર્તન અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ
સિંહ માણસને ખાવા માટે નથી ટેવાયેલો, તે તેની પ્રથમ પસંદગી નથી. કેનેડિયન બાયોલોજીસ્ટ ડો. પોલ જોલીનનું રિસર્ચ સ્પષ્ટ કરે છે કે એશિયાટિક સિંહ માટે શિકારની પ્રાથમિક પસંદગી ગાય કે ભેંસ જેવા પશુઓ એટલા માટે છે કારણ કે તેને પકડવા માટે હરણની પાછળ દોડવાની તુલનાએ ઓછી તાકાત લગાવવી પડે છે. જો જંગલમાં કુદરતી શિકાર ઉપલબ્ધ હોય, તો પણ સિંહ પશુઓ તરફ વળે છે. પરંતુ આ બદલાતી પેટર્ન પાછળ માણસનો હસ્તક્ષેપ પણ મોટું કારણ છે. સિંહને વાર્તાઓમાં અને શ્રદ્ધામાં સ્થાન આપ્યું, પરંતુ તેને ‘જંગલી જનાવર’ તરીકે સમજવામાં આપણે નિષ્ફળ રહ્યા છીએ. સિંહ પ્રેમી પરિમલ નથવાણી પણ વારંવાર અપીલ કરે છે કે સિંહને છંછેડવો એ એક ગંભીર ગુનો છે અને તેના પરિણામો હંમેશા માઠા આવે છે.
સુરતનું પૂર: વિકાસ કે માનવસર્જિત વિનાશ?
સુરત શહેર જ્યારે પૂરના પાણીમાં ડૂબે છે, ત્યારે માત્ર ભૌતિક નુકસાન નથી થતું, પણ ૩૦ જેટલા નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. વરસાદી પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા અને તંત્રની નિષ્ફળતા આ આપત્તિ માટે જવાબદાર છે. સુરતનું આર્થિક એન્જિન જે રીતે અવિરત ચાલે છે, તેને સુરક્ષિત રાખવા માટે તંત્ર કેમ લાચાર દેખાય છે? અહીંના નેતાઓ ગ્રાઉન્ડ ઝીરો પર મુલાકાત લે છે, વાયદાઓ કરે છે, પરંતુ સમસ્યાનું મૂળ ‘વહીવટી અને આયોજનની ખામી’ છે. સુરતની પોસ્ટિંગ માટે લોકો પડાપડી કરે છે કારણ કે અહીં આર્થિક લિક્વિડિટી વધુ છે, પરંતુ જે શહેર કરોડોનો ટેક્સ આપે છે, તેને જ પૂરના સમયે અસહાય છોડી દેવામાં આવે છે. વેપારીઓ ભ્રષ્ટ અધિકારીઓથી એટલા ત્રસ્ત છે કે તેઓ ભગવાન પાસે તેમના વિનાશની પ્રાર્થના કરવા મજબૂર બન્યા છે.
રાજકીય શતરંજ: ચૈતર વસાવાનો કેસ અને સત્તાનો દુરુપયોગ
બીજી તરફ રાજકીય ક્ષેત્રે દેડિયાપાડાના ધારાસભ્ય ચૈતર વસાવા અને તેમના સાથીઓ સામેની કાનૂની લડાઈ એક નવો જ વળાંક લઈ રહી છે. હાઈકોર્ટમાં હવે આ કેસની સુનાવણી થઈ રહી છે, જ્યાં વકીલો દ્વારા પોલીસ તપાસ પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. ફાયરિંગની ઘટનામાં કોઈ કારતૂસ કે પુરાવા ન મળવા, અને સાત વર્ષની સજા જેવી બાબતો પર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. આમ આદમી પાર્ટી આને રાજકીય રીતે પ્રેરિત કેસ ગણાવી રહી છે. ચૈતર વસાવા આદિવાસી સમાજના એક પ્રભાવશાળી નેતા હોવાથી તેમના જેલમાં રહેવાથી રાજકીય સમીકરણો બદલાયા છે. ગોપાલ રાય અને અન્ય નેતાઓ આ દમન સામે લડાઈ તેજ કરવાની વાત કરી રહ્યા છે. શામ, દામ, દંડ અને ભેદની આ રાજનીતિમાં ન્યાયતંત્ર જ છેલ્લી આશા છે.
જાગૃતિ અને સંવેદનશીલતાની તાતી જરૂરિયાત
પછી તે ગીરના સિંહ હોય કે સુરતનું પૂર, બંને ઘટનાઓ પાછળ ક્યાંકને ક્યાંક માણસની બેદરકારી અને સિસ્ટમની નિષ્ફળતા છે. સિંહને છંછેડવાનું બંધ કરવું પડશે અને શહેરના આયોજનમાં કુદરતી તત્વોનું ધ્યાન રાખવું પડશે. સુરતવાસીઓ મહેનતુ છે, તેઓ પોતાની મહેનતથી ઉભા થયા છે અને તેઓ માત્ર સુરક્ષિત જીવન જીવવાનો અધિકાર માંગે છે. જ્યારે રાજકારણ આ બધા મુદ્દાઓ પર રમાતું હોય ત્યારે સામાન્ય માણસે સાવધ રહેવાની જરૂર છે. પ્રકૃતિ સાથેનો સહજીવનનો સંબંધ આપણે ફરીથી સ્થાપિત કરવો પડશે, અન્યથા આવી હોનારતો અને સંઘર્ષોનું ચક્ર ચાલતું જ રહેશે. સાચો વિકાસ એ છે જેમાં માણસની સાથે સાથે પશુઓ અને પર્યાવરણ પણ સુરક્ષિત રહે.
આ પણ વાંચો:
Urban Flooding in India: વરસાદે ખોલી ભારતીય શહેરોની આયોજનહીનતાની પોલ – thegujaratreport.com
