Tata Chemicals Dwarka Pollution: દેવભૂમિ દ્વારકાના દરિયાકિનારે આવેલો મરીન નેશનલ પાર્ક, જે પોતાની અદભૂત જીવસૃષ્ટિ માટે જાણીતો છે, તે અત્યારે ગંભીર ખતરામાં હોવાનું સામે આવ્યું છે. ટાટા કેમિકલ્સ લિમિટેડ (મીઠાપુર) દ્વારા દરિયામાં છોડવામાં આવતા કેમિકલયુક્ત પાણી અને ઉડતી રાખ (ફ્લાય એશ) ને કારણે સ્થાનિક પર્યાવરણને ભારે નુકસાન થઈ રહ્યું હોવાની બૂમો ઉઠી છે. તાજેતરમાં દ્વારકાના પ્રાંત અધિકારી અનમોલ અવાટે દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલો અહેવાલ ટાટા કંપનીની પોલ ખોલી રહ્યો છે. આ અહેવાલમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે કંપની દ્વારા દરિયામાં નાખવામાં આવતી પાઈપલાઈન વધુ પ્રદૂષણ ફેલાવી શકે છે અને જ્યાં સુધી તેની સંપૂર્ણ તપાસ ન થાય ત્યાં સુધી તેને મંજૂરી આપવી જોઈએ નહીં. એક તરફ મરીન નેશનલ પાર્ક ખેદાનમેદાન થઈ રહ્યો છે, ત્યારે બીજી તરફ પર્યાવરણના રક્ષકો ગણાતા અધિકારીઓ કંપનીના બચાવમાં ઉતરી આવ્યા હોય તેવું ચિત્ર ઊપસી રહ્યું છે.
પ્રાંત અધિકારીનો સ્પષ્ટ અને નીડર અહેવાલ
દ્વારકાના પ્રાંત અધિકારી અને પૂર્વ આર્મી ઓફિસર અનમોલ અવાટેએ આ બાબતે ખૂબ જ પારદર્શક તપાસ કરી છે. તેમના અહેવાલ મુજબ, ટાટા કંપની દ્વારા દરિયામાં જે બિંદુએ પ્રદૂષિત પાણી છોડવામાં આવે છે, ત્યાં દરિયાની સપાટીનું ટેક્સચર અને રંગ બદલાઈ ગયા છે. સામાન્ય રીતે જે માટી કાળાશ પડતી હોવી જોઈએ, તે પ્રદૂષણને કારણે પીળા રંગની થઈ ગઈ છે. એટલું જ નહીં, આ માટીમાંથી આવતી વાસમાં પણ મોટો તફાવત જોવા મળ્યો છે. પ્રાંત અધિકારીએ ભલામણ કરી છે કે 3 થી 5 કિલોમીટર લાંબી નવી પાઈપલાઈન શરૂ કરતા પહેલા તેની જીવસૃષ્ટિ પર થતી અસરોની ઊંડી તપાસ થવી જોઈએ. તેમણે IIT અથવા NEERI જેવી સંસ્થાઓ પાસે સ્ટડી કરાવવાની પણ જરૂરિયાત દર્શાવી છે.
સરકારી વિભાગો અને અધિકારીઓની શંકાસ્પદ ભૂમિકા
જ્યારે પ્રાંત અધિકારી પ્રદૂષણ મુદ્દે લાલબત્તી ધરી રહ્યા છે, ત્યારે જીપીસીબી (ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) અને અન્ય વિભાગોના અધિકારીઓ ટાટા કંપનીની તરફેણ કરતા હોય તેવું જણાય છે. જીપીસીબીએ એવી રજૂઆત કરી છે કે પાઈપલાઈનનું કામ જલ્દી પૂરું કરીને તેને શરૂ કરી દેવી જોઈએ. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે મરીન નેશનલ પાર્કના વન અધિકારીઓ પણ આ ગંભીર નુકસાન છતાં મૌન સેવી રહ્યા છે અથવા કંપનીનો બચાવ કરી રહ્યા છે. ખેતીવાડી, પશુપાલન અને ફિશરીઝ વિભાગના અધિકારીઓએ પણ પોતાના અભિપ્રાયમાં જણાવ્યું છે કે તેમને આસપાસના વિસ્તારમાં કોઈ મોટું નુકસાન દેખાતું નથી. આ વિરોધાભાસી અહેવાલોથી તપાસ સમિતિની કામગીરી પર સવાલો ઊભા થયા છે.
ફરિયાદી દેવરામ ગઢવીની 15 વર્ષ લાંબી લડત
આ સમગ્ર મામલો દેવરામ વાલાભાઈ ચારણ (ગઢવી) ની સતત રજૂઆતો અને લડતને કારણે બહાર આવ્યો છે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો છે કે છેલ્લા 15 વર્ષથી ટાટા કેમિકલ્સ દ્વારા ફેલાવવામાં આવતા પ્રદૂષણ સામે તેઓ અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે. તેમની ફરિયાદ હતી કે કંપની દ્વારા દરિયામાં ઝેરી કેમિકલ્સ નાખવામાં આવે છે અને ફ્લાય એશના ઢગલાઓથી લોકોના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન થઈ રહ્યું છે. આ ફરિયાદના આધારે છેક 15 વર્ષ પછી એક સંયુક્ત તપાસ સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી, જેણે 8 અને 22 ડિસેમ્બર 2025 ના રોજ સ્થળ તપાસ કરી હતી. જોકે, આ સમિતિના મોટાભાગના સભ્યોએ કંપનીને ક્લીન ચીટ આપવા જેવો જ રિપોર્ટ તૈયાર કર્યો હોવાનું દેખાઈ રહ્યું છે.
ઉદ્યોગ અને ઉત્પાદનની વિગતો
ટાટા કેમિકલ્સનું આ યુનિટ વિશાળ ફલક પર પથરાયેલું છે. અહીં સોડા એશ, સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ, કોસ્ટિક સોડા, લિક્વિડ ક્લોરિન, હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ, બ્રોમિન અને સિમેન્ટ જેવા અનેક કેમિકલ્સનું ઉત્પાદન થાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન મોટા પ્રમાણમાં ગંદુ પાણી અને ઘન કચરો ઉત્પન્ન થાય છે. તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે કંપનીમાં 7 મોટા બોઈલર કાર્યરત છે અને સિમેન્ટ પ્લાન્ટમાં વિવિધ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સાધનો લગાવેલા છે. જોકે, જે સમયે તપાસ ટુકડી પહોંચી હતી ત્યારે સિમેન્ટ મિલનું ગ્રાઇન્ડિંગ યુનિટ બંધ જોવા મળ્યું હતું, જે કદાચ વાસ્તવિક પ્રદૂષણ છુપાવવાનો પ્રયાસ પણ હોઈ શકે છે.
દરિયામાં છોડાતું ‘સ્પેન્ટ સી વોટર’ અને તેની અસર
કંપની તેના ઉત્પાદન અને કુલિંગ માટે અરબી સમુદ્રના પાણીનો ઉપયોગ કરે છે. આ વપરાયેલું પાણી, જેને ‘સ્પેન્ટ સી વોટર’ કહેવામાં આવે છે, તેને પાઈપલાઈન દ્વારા કચ્છના અખાતમાં છોડવામાં આવે છે. આ પાણીમાં સોડા એશ પ્લાન્ટમાંથી નીકળતો ગરમ અને ઠંડો પ્રવાહ પણ ભળે છે. જોકે કંપનીનો દાવો છે કે તેઓ પાણીને ટ્રીટ કરીને તટસ્થ (pH 7-8) કરીને છોડે છે, પરંતુ સ્થળ તપાસમાં પ્રાંત અધિકારીએ નોંધ્યું કે આઉટલેટ પાસે દરિયામાં એક સફેદ રંગનો થર જામી ગયો છે અને પાણી અત્યંત ડહોળું છે. આ ‘વ્હાઈટ એશ’ ના થર દરિયાઈ જીવો માટે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
હવાની ગુણવત્તા અને ધૂળનું વધતું પ્રમાણ
હવાની ગુણવત્તા તપાસવા માટે વિસ્તારમાં 6 CAAQMS સ્ટેશન સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે રોડ-રસ્તાના વિસ્તારોમાં ધૂળનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર છે અને PM-10 ની માત્રા નિર્ધારિત મર્યાદા કરતા વધુ જોવા મળી છે. આ ઉડતી રાખ અને ધૂળને રોકવા માટે એન્ટી-સ્મોગ ગનનો ઉપયોગ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. કંપનીના પરિસરમાં 6200 મેટ્રિક ટન જેટલો ઘન કચરો (સેટલ્ડ સોલિડ) સંગ્રહિત હોવાનું પણ જાણવા મળ્યું છે, જે જો યોગ્ય રીતે હેન્ડલ ન કરવામાં આવે તો સ્થાનિક પર્યાવરણ માટે મોટો ખતરો છે.
ખેતીવાડી અને પશુપાલન વિભાગના આશ્ચર્યજનક દાવા
ખેતીવાડી વિભાગે પોતાના રિપોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે મીઠાપુરની આસપાસના મોજપ, ભીમરાણા, પાડલી અને હમુસર જેવા ગામોમાં ખેતી પર કોઈ માઠી અસર થઈ નથી. મગફળી, કપાસ અને જીરું જેવા પાકોનું ઉત્પાદન સરેરાશ બરાબર મળી રહ્યું છે. તેવી જ રીતે પશુપાલન વિભાગે પણ દાવો કર્યો છે કે હજુ સુધી પ્રદૂષણને કારણે કોઈ પશુના મરણ થયા હોય તેવો રિપોર્ટ મળ્યો નથી. જોકે, સ્થાનિક લોકોનું માનવું છે કે ઉડતી રાખને કારણે ઘાસચારો દૂષિત થાય છે અને તેની લાંબાગાળે પશુઓના સ્વાસ્થ્ય પર અસર પડે છે, જેને અધિકારીઓ નજરઅંદાજ કરી રહ્યા છે.
મત્સ્ય ઉદ્યોગ વિભાગની લાચારી
ફિશરીઝ વિભાગના અહેવાલમાં એક લાચારી જોવા મળી છે. તેમણે સ્વીકાર્યું છે કે દરિયામાં સફેદ રંગનું ડહોળું પાણી અને એશના થર જોવા મળ્યા છે, જે જીવસૃષ્ટિને નુકસાન કરી શકે છે. પરંતુ તેમની પાસે માછલીઓના ઉત્પાદન અંગેના ચોક્કસ આંકડા નથી, કારણ કે આ વિસ્તાર નોટિફાઈડ ફિશ લેન્ડિંગ સેન્ટર નથી. આનો અર્થ એ થયો કે દરિયાઈ જીવોને નુકસાન થઈ રહ્યું હોવા છતાં, ડેટાના અભાવે કોઈ નક્કર પગલાં લેવામાં આવતા નથી. વિભાગે માત્ર એટલી સૂચના આપી છે કે કંપનીએ જીવસૃષ્ટિને નુકસાન ન થાય તેની તકેદારી રાખવી જોઈએ.
ભવિષ્યનું સંકટ અને નિષ્ણાતોની સલાહ
પ્રાંત અધિકારીના તારણ મુજબ, છેલ્લા 60 વર્ષથી ચાલતી આ પ્રવૃત્તિને કારણે દરિયાની ઇકોસિસ્ટમમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો છે. 3 થી 5 કિલોમીટર લાંબી નવી પાઈપલાઈન જો યોગ્ય ચકાસણી વિના શરૂ કરવામાં આવશે, તો ઊંડા દરિયામાં પણ પ્રદૂષણ ફેલાશે. અહેવાલના અંતે ભારપૂર્વક કહેવામાં આવ્યું છે કે માત્ર GPCB ના જૂના માપદંડો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે દેશની ખ્યાતનામ સંસ્થાઓ દ્વારા આધુનિક પૃથ્થકરણ કરાવવું જોઈએ. જો અત્યારે આ બાબતે કડક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો દ્વારકાનો મરીન નેશનલ પાર્ક માત્ર કાગળ પર જ રહી જશે અને આવનારી પેઢીને માત્ર પ્રદૂષિત દરિયો જ જોવા મળશે.
આ પણ વાંચો:
