દેશભરમાં (TATA) ટાટા નમક ઘરે ઘરે વપરાતું હોય છે, પરંતુ દ્વારકા જિલ્લાના મીઠાપુરમાં આવેલી TATA કેમિકલ્સ લિમિટેડનું પ્રદૂષણ સ્થાનિક ખેડૂતો અને પર્યાવરણ માટે ઝેર સમાન સાબિત થઈ રહ્યું છે. કંપનીના ઝેરી અને ખારા પાણીના નિકાલથી ખેતીલાયક જમીનો બંજર બની ગઈ છે, કુદરતી જળસ્ત્રોતો ખારા થઈ ગયા છે અને સ્થાનિક લોકોનું સ્વાસ્થ્ય જોખમમાં મૂકાયું છે.

ખેડૂતોની જમીનો પર પ્રદૂષણનો કહેર

મીઠાપુરમાં TATA કેમિકલ્સના પ્રદૂષિત પાણીના નિકાલથી ખેડૂતોની ખેતીલાયક જમીનો બરબાદ થઈ ગઈ છે. કંપનીનું ખારું પાણી ખેતરોમાં ફરી વળ્યું છે, જેના કારણે જમીનો ઉપજાઉ રહી નથી. આ ઝેરી પાણી કંપનીની માલિકીની નજીકની જમીનો પર છોડવામાં આવે છે, જેની અસર આસપાસના ખેતરો અને કુદરતી ખડકો પર પડી છે. ખારાશના લીધે ખડકો નાશ પામી રહ્યા છે, અને ખેતી માટે જમીનો નકામી બની ગઈ છે. સ્થાનિક ખેડૂતોનો આક્ષેપ છે કે આવી પરિસ્થિતિમાં તેઓ ન તો વિરોધ કરી શકે છે કે ન તો કંઈ બોલી શકે છે, કારણ કે કંપનીની સત્તા અને પ્રભાવને કારણે તેમનો અવાજ દબાઈ જાય છે.

એક ખેડૂતે જણાવ્યું, “અમારી જમીનોમાં ખારું પાણી ફરી વળ્યું છે, જેના કારણે અમે ખેતી કરી શકતા નથી. અમારી આજીવિકા છીનવાઈ ગઈ છે, અને અમે દેવામાં ડૂબી ગયા છીએ.” એક તપાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે TATA કેમિકલ્સના ઝેરી કચરાને આસપાસની જમીનો પર ફેંકવામાં આવે છે, જેના કારણે ખેતીલાયક જમીનો બંજર બની ગઈ છે.

જળસ્ત્રોતોનો વિનાશ, પાણી ખારું

કંપનીના પ્રદૂષણની અસર માત્ર જમીનો સુધી સીમિત નથી. દ્વારકાના કુદરતી જળસ્ત્રોતો જેવા કે તળાવો અને કૂવાઓ પણ ખારા થઈ ગયા છે. આ પાણી હવે ખેતી કે પીવા માટે ઉપયોગી રહ્યું નથી. ખેડૂતોનું કહેવું છે, “અમારા કૂવાઓનું પાણી મીઠું થઈ ગયું છે, અને ખેતી માટે પાણીનો ઉપયોગ શક્ય નથી.” નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓશનોગ્રાફીના અહેવાલ મુજબ, મીઠાપુરના મીઠાના પૅનને કારણે ભૂગર્ભજળમાં ખારાશનું પ્રમાણ ઝડપથી વધ્યું છે, જેની સીધી અસર જળસ્ત્રોતો પર પડી છે. આનાથી ખેડૂતોની આજીવિકા પર ગંભીર અસર પડી છે, અને ઘણા ખેડૂતો દેવામાં ડૂબી ગયા છે.

ગ્રામ્ય વિકાસ ટ્રસ્ટના ડી.એસ. કેરના જણાવ્યા મુજબ, “ઓખા તાલુકાના 42 ગામોમાંથી 18 ગામોમાં TATAના મીઠાના પૅન છે. મોટાભાગના તળાવો અને કૂવાઓ ખારા થઈ ગયા છે, જેના કારણે ખેડૂતોને ખેતી માટે પાણી મળતું નથી.”

સ્થાનિકોનો ગુસ્સો: “ટાટાનું મીઠું ઝેર સમાન”

સ્થાનિક ખેડૂતો અને રહેવાસીઓએ વારંવાર તંત્રને રજૂઆતો કરી છે, પરંતુ તેમની વાત સાંભળવામાં આવતી નથી. એક ખેડૂતે રોષભેર કહ્યું, “ડુંગર દૂરથી રળિયામણા લાગે છે, પણ TATA કેમિકલ્સની નજીક જઈએ તો ખબર પડે કે તેનું પ્રદૂષણ અમારા માટે ઝેર સમાન છે. ટાટાનું મીઠું ભલે ઘરે ઘરે વપરાતું હોય, પણ અમારી જમીનો અને પાણીને ઝેરી બનાવી દીધું છે.” 2022માં ખેડૂતોએ પ્રાંત કચેરીએ આવેદનપત્ર આપીને કંપનીના ઝેરી પાણીથી થતા નુકસાનની ફરિયાદ કરી હતી, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ નક્કર પગલાં લેવાયા નથી.

ખેડૂતોનો આક્ષેપ છે કે કંપની સરકારને કરોડોનું દાન આપે છે, પરંતુ તે ખેડૂતોની બરબાદીના ભોગે જ આપે છે. એક સ્થાનિકે કહ્યું, “અમારી ખેતી હવે પૂરી થઈ ગઈ છે. અમારી જમીનો બંજર બની ગઈ છે, અને અમારી પાસે આજીવિકાનો કોઈ સાધન નથી બચ્યું.”

પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય પર અસર

TATA કેમિકલ્સના સોડા ઍશ ઉત્પાદનમાં દર વર્ષે ઘનમીટર પ્રવાહી કચરો ઉત્પન્ન થાય છે, જે ખાડીના મરીન નેશનલ પાર્કમાં છોડવામાં આવે છે. આનાથી મેન્ગ્રોવ્ઝ, કોરલ રીફ્સ અને વ્હેલ શાર્ક જેવી સમુદ્રી જીવસૃષ્ટિને નુકસાન થયું છે.

સ્થાનિક લોકોનું સ્વાસ્થ્ય પણ જોખમમાં છે. પાદલી ગામ નજીક કંપનીના સ્લરી પૅનમાંથી નીકળતી ગરમ હવા અને ધૂળથી શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓ વધી છે. ગામના લોકોનું કહેવું છે કે આ પ્રદૂષણના કારણે તેમના પશુઓ પણ મૃત્યુ પામ્યા છે.

કંપનીનો દાવો અને વાસ્તવિકતા

TATA કેમિકલ્સે દાવો કર્યો છે કે તેઓ પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે પગલાં લઈ રહ્યા છે, જેમ કે મેન્ગ્રોવ વાવેતર, વ્હેલ શાર્ક સંરક્ષણ અને બીચ સફાઈ અભિયાન. જોકે, સ્થાનિક ખેડૂતો અને પર્યાવરણવિદોનું કહેવું છે કે આ પગલાં માત્ર દેખાડો છે અને વાસ્તવિક સમસ્યાઓનું નિરાકરણ નથી લાવતા. ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડે 2008માં કંપનીને નોટિસ આપી હતી, પરંતુ તે પછી પણ કોઈ નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો નથી.

ખેડૂતોની માગ

ખેડૂતોએ માગ કરી છે કે TATA કેમિકલ્સે તેમની જમીનો અને જળસ્ત્રોતોને થયેલા નુકસાનનું વળતર આપવું જોઈએ. તેઓએ ઝેરી કચરાના નિકાલ માટે કડક નિયમો અને નિયમિત દેખરેખની માગ કરી છે. એક ખેડૂતે કહ્યું, “અમે નથી ઈચ્છતા કે અમારી આવનારી પેઢી પણ આ ઝેરી પ્રદૂષણનો ભોગ બને. સરકાર અને કંપનીએ હવે જાગવું જોઈએ.”

દ્વારકાના મીઠાપુરમાં TATA કેમિકલ્સનું પ્રદૂષણ ખેડૂતોની આજીવિકા, પર્યાવરણ અને સ્થાનિક લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ખતરો બની ગયું છે. જ્યારે કંપની પોતાની સામાજિક જવાબદારીના દાવા કરે છે, ત્યારે સ્થાનિકોનો રોષ અને તેમની રજૂઆતોની અવગણના એક અલગ જ વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે. સરકાર અને પર્યાવરણીય સંસ્થાઓએ આ મુદ્દે તાત્કાલિક પગલાં લઈને ખેડૂતોને ન્યાય અને પર્યાવરણને સુરક્ષા આપવાની જરૂર છે.