Track-II Diplomacy: ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વર્ષોથી ચાલતી ટ્રેક-II કૂટનીતિનું સ્વરૂપ હવે બદલાઈ ચૂક્યું છે. ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ પછી બંને દેશો વચ્ચેની અનૌપચારિક વાતચીતનો હેતુ વિવાદોના કાયમી ઉકેલ શોધવાને બદલે માત્ર ‘કોન્ફ્લિક્ટ મેનેજમેન્ટ’ એટલે કે સંઘર્ષને કેવી રીતે મર્યાદિત રાખવો, ત્યાં સુધી સીમિત થઈ ગયો છે. મે ૨૦૨૫ પછી અત્યાર સુધીમાં આવા ત્રણ રાઉન્ડ થઈ ચૂક્યા છે, જેમાં દોહા, મસ્કત અને પૂર્વ ભારતના એક શહેરમાં થયેલી બેઠકો સામેલ છે. આ બેઠકો સાબિત કરે છે કે હવે બંને દેશો વચ્ચે શાંતિના સપના જોવાનું બંધ થઈ ગયું છે અને વાસ્તવિકતા માત્ર એટલી જ છે કે સરહદ પર તણાવને કાબૂમાં કેવી રીતે રાખવો.
પાકિસ્તાની સેનાનું વધતું નિયંત્રણ
ટ્રેક-II પ્રક્રિયામાં હવે પાકિસ્તાની સેનાનો દબદબો સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહ્યો છે. અગાઉના વર્ષોમાં આ સંવાદો વધુ સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ હતા, પરંતુ હવે પાકિસ્તાની સેનાએ તેમાં સામેલ થનારા લોકો અને તેમના સંદેશાઓ પર કડક ઔપચારિક નિયંત્રણ મેળવી લીધું છે. ભારત માટે આ બેઠકો હવે માત્ર એક ‘સાઉન્ડિંગ બોર્ડ’ સમાન બની ગઈ છે, જેનાથી નવી દિલ્હી એ જાણી શકે છે કે ઇસ્લામાબાદ અને ખાસ કરીને ત્યાંની સેના શું વિચારી રહી છે. આ પ્રક્રિયામાં ભારત સરકાર સીધી રીતે સામેલ નથી હોતી, પરંતુ પ્રતિનિધિમંડળ દ્વારા મળતી માહિતી સુરક્ષા એજન્સીઓ અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે, જે ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે એક વ્યૂહાત્મક અરીસા તરીકે કામ કરે છે.
મુખ્ય મુદ્દાઓ હવે એજન્ડાની નીચે
એક સમયે જે ટ્રેક-II સંવાદોમાં કાશ્મીર, નિયંત્રણ રેખા (LoC) અને સિંધુ જળ સંધિ જેવા ગંભીર મુદ્દાઓ પર ગહન ચર્ચા થતી હતી, તે હવે એજન્ડામાં સાવ નીચે જતા રહ્યા છે. આ વર્ષે ૨ ફેબ્રુઆરીએ દોહામાં મળેલી બેઠકમાં પણ સૈન્ય અધિકારીઓ અને રાજદ્વારીઓ વચ્ચેના આ સંવાદનું મુખ્ય લક્ષ્ય સંઘર્ષને વધતો અટકાવવાનું જ હતું. પાકિસ્તાનમાં જનરલ અસીમ મુનીરના વધતા પ્રભાવ બાદ આ બેઠકોની ગંભીરતામાં પણ બદલાવ આવ્યો છે. હવે અહીં મોટા રાજકીય ઉકેલો નથી શોધાતા, પણ એવા વ્યવહારુ માર્ગો શોધાય છે કે જેનાથી બંને દેશો કોઈ મોટી દુર્ઘટના કે સંઘર્ષના જાળામાં ન ફસાય.
શું આ જૂની કૂટનીતિની નિષ્ફળતા છે?
ટ્રેક-II માળખું જે એક સમયે શાંતિદૂત તરીકે ઓળખાતું હતું, તે હવે માત્ર એક ‘બફર ઝોન’ જેવું બની ગયું છે. સરકારો જ્યારે ઔપચારિક રીતે વાત કરવા માટે અસમર્થ હોય, ત્યારે આ પ્રકારના અનૌપચારિક સંવાદો જ એકમાત્ર રસ્તો બચે છે. જોકે, આ બદલાવથી એ પણ સાબિત થાય છે કે બંને દેશો વચ્ચેનો વિશ્વાસ સાવ તૂટી ગયો છે. હવે ઉદ્દેશ્ય સંબંધો સુધારવાનો નથી, પણ સંબંધો વધુ બગડે નહીં તેની સાવચેતી રાખવાનો છે. ભારત માટે આ વ્યવસ્થા ભલે મજબૂરી હોય, પણ ઇસ્લામાબાદની વિચારસરણી સમજવા માટે આ એક અનિવાર્ય અનિષ્ટ બની ગયું છે.
ભાવિ સંવાદો અને સંઘર્ષની અનિશ્ચિતતા
આ વર્ષના અંત સુધીમાં આવી વધુ બે બેઠકોનું આયોજન છે, જે દર્શાવે છે કે બંને પક્ષો વાતચીતના દરવાજા ખુલ્લા રાખવા માંગે છે. ભલે તે વાતચીત માત્ર સરહદી તણાવ ઘટાડવા પૂરતી મર્યાદિત હોય, પણ તે ભારત માટે ઇસ્લામાબાદની બદલાતી રણનીતિને સમજવાની એક તક છે. ટ્રેક-II સંવાદ હવે ‘શાંતિ મિશન’ને બદલે ‘રિસ્ક મેનેજમેન્ટ’નું સાધન બની ગયું છે. આ પરિસ્થિતિમાં જ્યારે ઔપચારિક કૂટનીતિ ઠપ્પ છે, ત્યારે આ છૂપી ચેનલો જ બંને પરમાણુ સંપન્ન દેશોને એકબીજા સાથે જોડી રાખતી પાતળી દોરી છે. સાચું તો એ છે કે, અત્યારે બંને દેશો શાંતિ કરતાં સંઘર્ષના વ્યવસ્થાપનમાં જ પોતાની સુરક્ષા જોઈ રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો:
