US Iran Peace Talk: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પડદા પાછળ ચાલી રહેલી ગુપ્ત શાંતિ વાર્તાઓને લઈને વૈશ્વિક સ્તરે એક નવો વળાંક આવ્યો છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયે અમેરિકા સાથેની આ અતિ સંવેદનશીલ અને ગુપ્ત મંત્રણાઓની પોલ જાહેરમાં ખોલી નાખી છે. દેશના સરકારી મીડિયા પર પ્રસારિત એક સત્તાવાર નિવેદનમાં ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના મુખ્ય પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બગાઈએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, બંને દેશો વચ્ચે ઉચ્ચ-સ્તરીય રાજદ્વારી મધ્યસ્થતા ચાલુ હોવા છતાં તેહરાન અને વોશિંગ્ટન વચ્ચે કામ કરવાની પદ્ધતિ તેમજ મૂળભૂત વિચારધારા સાથે જોડાયેલી દૂરીઓ આજે પણ “ખૂબ જ ઊંડી અને ઘણી વધારે” બનેલી છે. ઈરાની પ્રવક્તાએ અમેરિકા સાથેની વાતચીતમાં ટૂંક સમયમાં જ કોઈ મોટી અને ઐતિહાસિક સફળતા મળવાના તમામ મીડિયા અહેવાલોને સીધા નકારી કાઢ્યા છે. આમ, ઈરાને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના એ દાવાને સંપૂર્ણપણે ખોટો સાબિત કર્યો છે જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે ઈરાન ઘૂંટણ ટેકી ચૂક્યું છે.
ઇસ્માઇલ બગાઈએ વૈશ્વિક અટકળો પર વિરામ લગાવતા સાફ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે, આ ગુપ્ત વાતચીત અત્યારે કોઈ અંતિમ અને કાયમી ઉકેલની “નજીક” પણ પહોંચી નથી. સત્તાવાર સ્તરે આ પ્રકારનું અનુમાન લગાવવું પણ હાલમાં અત્યંત મુશ્કેલ છે કે શું કોઈ સત્તાવાર યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) “આગામી કેટલાક અઠવાડિયા કે મહિનાઓની અંદર” આખરી ઓપ લઈ શકશે કે નહીં. બગાઈએ એ વાત પર ખાસ ભાર મૂક્યો હતો કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ભરોસાની એક બહુ ઊંડી અને જૂની ખામી વર્તાઈ રહી છે. આ અવિશ્વાસ ભૂતકાળમાં થયેલા યુદ્ધવિરામના વારંવારના ઉલ્લંઘનો અને ખાડી વિસ્તારો (Gulf Region) માં અમેરિકી સેના દ્વારા સતત ચાલુ રાખવામાં આવેલા લશ્કરી જમાવડાના કારણે સમય જતાં વધુ ઉગ્ર બન્યો છે.
પાકિસ્તાન ભજવી રહ્યું છે મધ્યસ્થની ભૂમિકા
વર્તમાન સમયમાં ચાલી રહેલી આ આખી શાંતિ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે એક પરોક્ષ અને અદ્રશ્ય માળખાના માધ્યમથી આગળ ધપી રહી છે. આ અત્યંત ગુપ્ત અને સંવેદનશીલ વાતચીતમાં હાલમાં પાકિસ્તાન મુખ્ય મધ્યસ્થ (Mediator) તરીકેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ બંને દેશો વચ્ચેના સત્તાવાર સંદેશાઓ અને મહત્વના રાજદ્વારી દસ્તાવેજો સીધી સામસામેની ટેબલ ટોક કરવાના બદલે ત્રીજા પક્ષ એટલે કે પાકિસ્તાનના માધ્યમથી જ મોકલવામાં અને મંગાવવામાં આવી રહ્યા છે. સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, ઈરાની સર્વોચ્ચ નેતૃત્વ આ સમયે વ્હાઇટ હાઉસ (White House) તરફથી મળેલી સૌથી તાજી પ્રતિક્રિયાની ઝીણવટભરી સમીક્ષા કરી રહ્યું છે. અમેરિકાનો આ જવાબ તેહરાન દ્વારા આ મહિનાની શરૂઆતમાં ખાડી ક્ષેત્રના સંઘર્ષને કાયમી ધોરણે સમાપ્ત કરવા માટે રજૂ કરવામાં આવેલા ૧૪-મુદ્દાના વ્યાપક શાંતિ પ્રસ્તાવના સંદર્ભમાં આવ્યો છે.
વરિષ્ઠ ગુપ્તચર અધિકારીઓએ પુષ્ટિ કરી છે કે ફાટી નીકળેલી લડાઈને રોકવા માટે વર્તમાન રાજદ્વારી વાતચીતનો દાયરો બહુ સીમિત રાખવામાં આવ્યો છે. આ વાર્તાને તાત્કાલિક તૂટી જતી બચાવવા માટે બંને પક્ષોએ પરસ્પર સંમતિથી જટિલ અને લાંબા ગાળાના વિવાદોને હાલ પૂરતા બાજુ પર મૂકવાનો વ્યવહારિક નિર્ણય કર્યો છે. હાલનો મુખ્ય મકસદ ફરીથી ભીષણ લડાઈ શરૂ થતી અટકાવવા, સ્થાનિક સ્તરેથી સૈનિકોને પાછા ખેંચવા, વિશ્વના વ્યાપારી માર્ગ ગણાતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) માંથી વેપારી જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર ફરી બહાલ કરવા અને પ્રાદેશિક શાંતિ સ્થાપિત કરવાનો છે. આ રણનીતિના ભાગરૂપે પરમાણુ વિવાદને હાલમાં તદ્દન કિનારે રાખવામાં આવ્યો છે. ઈરાની વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તાએ પુષ્ટિ કરી છે કે શાંતિ પ્રક્રિયાના આ પ્રાથમિક તબક્કામાં પરમાણુ મુદ્દા સાથે જોડાયેલી વિશિષ્ટ વિગતો પર ન તો કોઈ સક્રિય ચર્ચા કરવામાં આવી રહી છે અને ન તો તેનું મૂલ્યાંકન થઈ રહ્યું છે.
સંવર્ધિત યુરેનિયમ અને પ્રતિબંધો હટાવવાની શરત પર અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે પેચ ફસાયો
રાજદ્વારી સૂત્રોના હવાલાથી જાણવા મળ્યું છે કે આ શાંતિ વાર્તામાં મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય અડચણો હજુ પણ ઈરાન પાસે રહેલા અતિશય સંવર્ધિત યુરેનિયમના (Enriched Uranium) ભંડાર અને પરમાણુ સંશોધન કરવાના તેના ઘરેલું કાનૂની અધિકારની આસપાસ જ ઘૂમી રહી છે. અમેરિકી પ્રતિનિધિમંડળે વારંવાર એ કડક માંગ કરી છે કે ઈરાનની વર્તમાન તમામ સંવર્ધિત સામગ્રી પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કડક અને ચકાસણી યોગ્ય સીમાઓ લગાવવામાં આવે. બીજી તરફ, રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તરફથી એવી કડક શરત રાખવામાં આવી છે કે જો ઈરાન પરથી આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવા હોય, તો આ દેશે પોતાના દેશમાંથી યુરેનિયમનો જથ્થો બહાર મોકલવો પડશે. જો કે, તેહરાનના વાર્તાકારોએ અમેરિકાની આ શરતને સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢી છે. ઈરાનની વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતો પોતાની ઘરેલું યુરેનિયમ સંવર્ધન ક્ષમતાઓને એક સાર્વભૌમ અધિકાર તરીકે જુએ છે જેને કોઈ અસ્થાયી લશ્કરી યુદ્ધવિરામના બદલામાં જતો કરી શકાય નહીં.
લેખિત કરાર હજુ પણ ઘણો દૂર: ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વીકેન્ડ રજા રદ કરતાં ફરીથી યુદ્ધના મંડાયા એંધાણ
જો કે પાકિસ્તાનની બેકચેનલ રાજદ્વારીતાએ બંને કટ્ટર વિરોધીઓ વચ્ચે વાતચીત ચાલુ રાખવાનો એક રસ્તો સફળતાપૂર્વક બનાવી દીધો છે, પરંતુ ઇસ્માઇલ બગાઈની સાર્વજનિક સાવચેતી અને કડક વલણ એ વાતનો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે સત્તાવાર “લેખિત કરાર” (Written Agreement) હજુ પણ ઘણો દૂર છે. આ દરમિયાન મીડિયા અહેવાલોએ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભયનો માહોલ પેદા કર્યો છે, જેમાં જણાવાયું છે કે અમેરિકા શુક્રવારે જ ઈરાન પર નવા હવાઈ હુમલાઓની શરૂઆત કરવાનું હતું, જેના લીધે વોશિંગ્ટનના સંરક્ષણ મંત્રાલય પેન્ટાગોનમાં હલચલ તેજ થઈ ગઈ છે. તણાવ એટલો વધી ગયો છે કે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાની વીકેન્ડ રજા પણ તાત્કાલિક અસરથી કેન્સલ કરી દીધી છે. આ બદલાતા સમીકરણોને જોતા આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે ગમે ત્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સત્તાવાર યુદ્ધ ફરી શરૂ થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો:
