Tribal Rights UCC India: નવી દિલ્હીના લાલ કિલ્લાના મેદાનમાં આરએસએસ (RSS) પ્રેરિત જનજાતિ સુરક્ષા મંચ અને વનવાસી કલ્યાણ આશ્રમ દ્વારા આયોજિત ‘જનજાતિ સંસ્કૃતિ સમાગમ’ માં કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહે દાવો કર્યો છે કે સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) ની કોઈ પણ જોગવાઈ આદિવાસીઓ પર લાગુ નહીં થાય. શાહે વિપક્ષ અને સામાજિક સંગઠનો પર ‘કાવતરું’ ઘડવાનો આરોપ લગાવતા કહ્યું કે યુસીસી આદિવાસીઓની પરંપરાઓમાં દખલ નહીં કરે. પરંતુ સવાલ એ ઊભો થાય છે કે દેશમાં જ્યારે યુસીસીને લઈને આદિવાસી વિસ્તારોમાં ભયાનક અજંપો પ્રવર્તી રહ્યો છે, ત્યારે શું માત્ર આવા મૌખિક અને રાજકીય આશ્વાસનો પૂરતા માની શકાય? વાસ્તવિકતા એ છે કે સરકારે આ છૂટછાટ માટે કોઈ નક્કર બંધારણીય કે કાનૂની માળખું જાહેર કર્યું નથી. પાંચમી અને છઠ્ઠી અનુસૂચિના સ્વાયત્ત વિસ્તારોમાં આ કાયદો કઈ રીતે બહાર રહેશે, તે અંગે શાસકો સંપૂર્ણ મૌન છે.
‘એક દેશ, એક કાયદો’ ના નામે આદિવાસી સંસ્કૃતિ પર સીધો પ્રહાર
યુસીસીનો મૂળ વિચાર લગ્ન, છૂટાછેડા અને વારસા જેવા વિષયો પર તમામ નાગરિકો માટે એક સમાન કાયદો થોપવાનો છે, જે ભારતના અતિ વિવિધતાસભર સામાજિક માળખા માટે ઘાતક છે. આદિવાસી સમાજની ઓળખ માત્ર કોઈ ધર્મ પૂરતી નથી, પરંતુ તેમની પરંપરાગત શાસન વ્યવસ્થા અને સામુદાયિક જીવન સાથે જોડાયેલી છે. ઉદાહરણ તરીકે, મધ્ય ભારતના આદિવાસીઓમાં પરસ્પર સંમતિથી લગ્નની વિધિ વગર સાથે રહેવાની પ્રથા છે, જેને ગોંડીમાં ‘લોન હોડિયના’ અને છત્તીસગઢીમાં ‘પૈઠૂ જાના’ કહેવાય છે. ઉત્તરાખંડ અને આસામની ભાજપ સરકારોએ પસાર કરેલા યુસીસીમાં લિવ-ઈનની ફરજિયાત નોંધણી આ આદિવાસી પરંપરા પર સીધો પ્રહાર છે. તે જ રીતે, ગોંડ અને સંથાલ સમાજમાં અદાલતોના ચક્કર કાપ્યા વિના સામુદાયિક પંચાયતો દ્વારા છૂટાછેડા સરળતાથી થાય છે, જેને યુસીસી ખતમ કરી નાખશે. પ્રકૃતિ પૂજક અને વર્ણ વ્યવસ્થાથી મુક્ત એવા આદિવાસીઓની સાંસ્કૃતિક સ્વાયત્તતા આ કાયદાથી જોખમમાં મુકાઈ ગઈ છે.
આદિવાસી નેતૃત્વનો હાંસિયામાં ધકેલાતો અવાજ
યુસીસી અંગેના તમામ નિર્ણયો રાજકીય પક્ષો, ન્યાયતંત્ર અને શહેરી બૌદ્ધિક વર્ગ પૂરતા જ સીમિત રાખવામાં આવ્યા છે, જ્યારે સૌથી વધુ પ્રભાવિત થનારા મૂળ નિવાસીઓનો અવાજ દબાવી દેવાયો છે. જૂન ૨૦૨૩ માં ઝારખંડના ૩૦ થી વધુ આદિવાસી સંગઠનોએ એક થઈને યુસીસીનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો અને કાયદા પંચ (Law Commission) પાસે આ પ્રસ્તાવ પાછો ખેંચવાની માંગ કરી હતી. જુલાઈ ૨૦૨૩ માં છત્તીસગઢના દિગ્ગજ આદિવાસી નેતા અરવિંદ નેતામ સહિતના આગેવાનોએ પણ યોગ્ય સંવાદ વગર કાયદો ન લાવવાની ચેતવણી આપી હતી. કાનૂની વેબસાઈટ ‘લાઈવ લો’ ના અહેવાલમાં પણ ખુલાસો થયો છે કે કાયદા પંચની પરામર્શ પ્રક્રિયા બિલકુલ સર્વસમાવેશક નથી, જેના કારણે હાંસિયામાં ધકેલાયેલા સમુદાયોનો વિશ્વાસ સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો છે. ગ્રામસભાઓ અને પરંપરાગત નેતૃત્વને પૂછ્યા વિના જ ભાજપે પોતાની સત્તાના જોરે ઉત્તરાખંડ અને ગુજરાતમાં આ બિલ પાસ કરાવી દીધું છે.
કોંગ્રેસ સરકારના સમયમાં લાવવામાં આવેલો ‘વનાધિકાર કાયદો ૨૦૦૬’ ઐતિહાસિક અન્યાયને સુધારીને આદિવાસીઓને જંગલ પર માલિકી હક આપતો હતો, પરંતુ ભાજપ શાસનમાં આ કાયદાના લીરેલીરા ઉડાડી દેવાયા છે. જનજાતીય બાબતોના મંત્રાલયના પોતાના આંકડા મુજબ, ૩૦ નવેમ્બર ૨૦૧૮ સુધીમાં જ દેશભરમાં ૧૯.૩૯ લાખ આદિવાસીઓના વનાધિકારના દાવાઓને નિર્દયતાથી ફગાવી દેવામાં આવ્યા હતા. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯ માં સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦ લાખ આદિવાસીઓને જંગલમાંથી બેદખલ કરવાનો આદેશ આપ્યો, જેના પર ચૂંટણીને કારણે સરકારે કામચલાઉ રોક લગાવી દીધી. ત્યારબાદ ૭ માર્ચ ૨૦૧૯ ના રોજ કેન્દ્ર સરકારે ‘વન કાયદા ૨૦૧૯’ નું જે ભયાનક માળખું રાજ્યોને મોકલ્યું, તેમાં વનરક્ષકોને કુહાડી જેવા પરંપરાગત હથિયારો લઈને જંગલમાં જતા આદિવાસીઓ પર સીધી ગોળી ચલાવવાનો અને હત્યા કરવા પર કોઈ કેસ ન થવાનો ક્રૂર સરમુખત્યારશાહી પ્રસ્તાવ હતો.
કોર્પોરેટ મિત્રો માટે આદિવાસી જંગલોની ખુલ્લી હરાજી
જૂન ૨૦૨૨ માં મોદી સરકારે વનાધિકાર કાયદાની મૂળ આત્માને કચડી નાખતો ‘વન સંરક્ષણ અધિનિયમ’ લાગુ કર્યો. આ કાળા કાયદા હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર કોઈ પણ આદિવાસી વિસ્તારની ગ્રામસભાની પરવાનગી લીધા વિના, સીધા જ પોતાના માનીતા કોર્પોરેટ ઘરાનાઓ અને ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટરોને આખેઆખા જંગલો કાપવાની મંજૂરી આપી શકે છે. કુદરતી સંસાધનોથી સમૃદ્ધ એવા આદિવાસી વિસ્તારોમાં કોલસો, બોક્સાઈટ અને લોખંડ ખનન (ખાણકામ) ની મંજૂરીઓને ઉદ્યોગપતિઓ માટે સાવ સરળ બનાવી દેવાઈ છે. છત્તીસગઢના ગીચ ‘હસદેવ અરણ્ય’ ના જંગલોને અદાણી જેવા ઉદ્યોગપતિઓના કોલસા પ્રોજેક્ટ માટે આદિવાસીઓના ભારે વિરોધ છતાં કાપી નાખવામાં આવ્યા. આ જ રીતે ગ્રેટ નિકોબાર ટાપુમાં સૂચિત મેગા પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા સ્થાનિક આદિવાસીઓ અને ઇકોસિસ્ટમ પર મોટો વિનાશ વેરવાની તૈયારીઓ સરકારે કરી લીધી છે.
૩૦ વર્ષથી કાગળ પર જ તરફડતો ‘પેસા કાયદો’
વર્ષ ૧૯૯૬ માં બંધારણની પાંચમી અનુસૂચિ હેઠળ આદિવાસીઓની પરંપરાગત સ્વશાસન વ્યવસ્થા અને જળ, જંગલ, જમીન પર માલિકી આપવા માટે ‘પેસા કાયદો’ (PESA) બનાવવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ કાયદો બન્યાના ૩૦ વર્ષ બાદ પણ જમીની સ્તરે આનું અમલીકરણ સાવ નબળું અને આંશિક જ રહ્યું છે કારણ કે મોટાભાગના રાજ્યોએ આના નિયમો જ બનાવ્યા નથી. ગ્રામસભાઓની સંમતિ મેળવવાની પ્રક્રિયાને માત્ર કાગળ પરની ઔપચારિકતા બનાવી દેવાઈ છે અને વાસ્તવિક નિર્ણયો સરકારી વહીવટીતંત્ર અને ખાનગી કંપનીઓ જ લે છે. આ કોર્પોરેટ ફાસીવાદ અને લોકશાહીના અપહરણ વિરૂદ્ધ આજે દેશભરના આદિવાસી સંગઠનો, ગાંધીવાદીઓ, માનવાધિકાર કાર્યકરો અને ડાબેરી-લોકશાહી બુદ્ધિજીવીઓ એક મંચ પર આવી રહ્યા છે. ભારત અત્યારે ૧૯૩૦-૪૦ ના દાયકા જેવા સંક્રમણ કાળમાં છે, જ્યાં આદિવાસીઓ પોતાની રોજીરોટી અને સન્માન બચાવવા માટે સરકારની સરમુખત્યારશાહી નીતિઓ સામે આરપારની લડાઈ લડી રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો:
India Economic Crisis: મોદી સરકારની આત્મઘાતી નીતિઓથી દેશ આર્થિક કટોકટીમાં! – thegujaratreport.com
