Drone Warfare: આધુનિક યુદ્ધક્ષેત્રમાં હવે પરંપરાગત તોપો કે મોટા પાયદળ કરતા ‘સસ્તા ડ્રોન’ અને ‘પ્રિસિઝન મિસાઇલ્સ’નો દબદબો વધી ગયો છે. યુક્રેન અને મધ્ય-પૂર્વના સંઘર્ષોએ એ સાબિત કર્યું છે કે યુદ્ધની રીત સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે, જ્યાં ૮૦ ટકા નુકસાન ડ્રોનને કારણે થાય છે. અહીં સૌથી મોટી સમસ્યા આર્થિક છે: ૩૦૦ થી ૫૦૦ ડોલરના એક સામાન્ય ડ્રોનને તોડી પાડવા માટે સેના લાખો-કરોડો રૂપિયાની મિસાઇલ ખર્ચે છે, જે લાંબા ગાળે આર્થિક રીતે સૈન્યને ખોખલું કરી નાખે છે. ભારતીય સેના હજુ પણ જૂની વિચારસરણીમાં અટવાયેલી છે, જ્યાં ‘એક્ટિવ’ ડિફેન્સ (મિસાઇલ દ્વારા તોડી પાડવું) ને જ સર્વોપરી માનવામાં આવે છે. પરંતુ સત્ય એ છે કે ડ્રોનના ટોળા અને મિસાઇલ હુમલાઓ સામે માત્ર મોંઘા પ્લેટફોર્મ કામ નહીં આવે, તેના માટે ‘પેસિવ’ ડિફેન્સની નવી રણનીતિની અનિવાર્યતા છે.
શું આપણે માત્ર ‘એક્ટિવ’ ડિફેન્સના ભ્રમમાં છીએ?
ભારત અત્યારે એર ડિફેન્સ મિસાઇલો, જેમ્મર અને લેઝર જેવા એક્ટિવ ઉપાયો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે, જે એક હદ સુધી તો યોગ્ય છે, પરંતુ તે સસ્તું નથી. પાકિસ્તાન કે ચીન સાથેના ભવિષ્યના સંઘર્ષમાં દુશ્મન આપણી સિસ્ટમને થકવી નાખવા માટે સસ્તા ડ્રોનનો ઉપયોગ કરશે. જ્યારે તમે ૫૦,૦૦૦ રૂપિયાના ડ્રોન પાછળ અઢી કરોડની ‘આકાશ’ મિસાઇલ ફેંકતા હોવ, ત્યારે તમે દુશ્મનની રમત રમી રહ્યા છો. ભારતની સંરક્ષણ તૈયારીઓમાં હજુ સુધી ‘એન્ટી-ડ્રોન જાળ’ કે ‘કોપે પાંજરા’ (Cope Cages) જેવા સસ્તા અને અસરકારક ઉપાયોનો અભાવ સ્પષ્ટ દેખાય છે. યુક્રેને હજારો કિલોમીટરના રસ્તાઓ અને મહત્વપૂર્ણ સુવિધાઓને જાળ (Netting) થી સુરક્ષિત કરી છે, જ્યારે આપણા ટેન્કો કે સૈન્ય વાહનો પર આવા પાંજરા કે સાદી જાળ પણ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
છદ્મ આવરણ અને છેતરપિંડી: ભૂલાઈ ગયેલી કળા
આજનું યુદ્ધક્ષેત્ર પારદર્શક છે, જ્યાં ઉપગ્રહો અને થર્મલ સેન્સર દ્વારા દુશ્મન આપણા દરેક ડગલાને જોઈ શકે છે. આવા સમયે, કુદરતી અને કૃત્રિમ ‘કેમફ્લેજ’ (છદ્મ આવરણ), ફેલાવ અને છેતરપિંડી એ બચાવના સૌથી સસ્તા અને કારગત હથિયાર છે. અત્યાધુનિક ટેક્નોલોજીના જમાનામાં સસ્તા ફાઇબરથી બનેલા ‘નકલી લક્ષ્યો’ (Decoys) મોંઘી મિસાઇલોને ભ્રમિત કરી શકે છે. ઈરાન અને ગાઝાના સંઘર્ષોએ બતાવ્યું છે કે તમારી ઓળખ છુપાવવી એ જ તમારી સૌથી મોટી સુરક્ષા છે. ભારતીય વાયુસેના અને સેનાએ જૂની પરંપરાઓને ફરી અપનાવવાની જરૂર છે, જ્યાં સૈન્ય મથકો અને હથિયારોને દુશ્મનની નજરથી દૂર રાખવા માટે તાપમાન, ધ્વનિ અને ઇલેક્ટ્રોનિક સિગ્નલને નિયંત્રિત કરવા પડે. આ કોઈ ખર્ચાળ ટેક્નોલોજી નથી, પરંતુ રણનીતિક સમજદારી છે.
જમીનની નીચે યુદ્ધ: અન્ડરગ્રાઉન્ડ શૈલીનું પુનરાગમન
ભવિષ્યના યુદ્ધના પહેલા જ તબક્કામાં મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓ દ્વારા આપણા કમાન્ડ સેન્ટર્સ, એરપોર્ટ અને દારૂગોળાના ભંડારોને નિશાન બનાવવામાં આવશે. ઈરાને પોતાના મિસાઇલ અને ડ્રોન અડ્ડાઓને વિશાળ પહાડોની નીચે સુરક્ષિત કર્યા છે, જેના કારણે દુશ્મનો ગમે તેટલા શક્તિશાળી હોવા છતાં તેને સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરી શકતા નથી. ભારત પાસે પહાડો અને સુરંગો બનાવવાની નિષ્ણાતતા છે, છતાં આપણું સૈન્ય માળખું આજે પણ મોટાભાગે જમીનની ઉપર જ ખુલ્લું પડ્યું છે. અમેરિકાએ પણ ખાડી દેશોમાં પોતાના ખુલ્લા અડ્ડાઓ ગુમાવવાની મોટી કિંમત ચૂકવી છે. ભારતે હવે ‘ટનલ ડિફેન્સ’ અને અન્ડરગ્રાઉન્ડ સૈન્ય માળખા પર યુદ્ધના ધોરણે કામ શરૂ કરવું પડશે, અન્યથા યુદ્ધના શરૂઆતી કલાકોમાં જ આપણી ક્ષમતા લકવાગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
અર્થશાસ્ત્ર અને ટકાઉપણું: જીતવાની સાચી ચાવી
યુદ્ધ હવે માત્ર ફાયરપાવરનું નથી, પરંતુ લાંબા સમય સુધી ‘ટકી રહેવાની’ ક્ષમતાનું છે. જે પક્ષ પોતાની લડવાની ક્ષમતાને જાળવી રાખશે, તે જ જીતશે. ભારતની સંરક્ષણ નીતિ હજુ પણ આક્રમણ પર વધુ ભાર આપે છે, પણ ડ્રોનના જમાનામાં ‘પેસિવ’ ડિફેન્સ એ જ અસલી રક્ષણ છે. આપણે એવી સુરક્ષા વ્યવસ્થા જોઈએ જે દારૂગોળા પર નિર્ભર ન હોય અને લાંબા સમય સુધી ટકી શકે. આ માટે સેનામાં સંગઠનાત્મક ફેરફારો, એન્જિનિયરિંગમાં નવા પ્રયોગો અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સિવિલ ડિફેન્સ પ્રોગ્રામની જરૂર છે. જો આપણે આગામી યુદ્ધ શરૂ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈશું, તો તે બહુ મોડું થઈ જશે.
આ પણ વાંચો:
