China Industrial Subsidy: દાયકાઓ સુધી ભારતને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા એ પાઠ ભણાવવામાં આવ્યો છે કે સરકારી તિજોરી પર બોજ ઘટાડો, સબસિડીનું તર્કસંગતકરણ કરો અને મુક્ત બજારની તાકાત પર ભરોસો રાખો. ભારતે, અનેક મુશ્કેલીઓ છતાં, આ નાણાકીય શિસ્તનું પાલન કર્યું છે. પરંતુ, આજે સ્થિતિ વિપરીત છે. દુનિયાની બીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા ચીન, ઈતિહાસના સૌથી મોટા સબસિડી પ્રોગ્રામ દ્વારા વૈશ્વિક બજારને પોતાના કબ્જામાં કરી રહ્યું છે. OECD ના નવા ડેટાબેઝ ‘MAGIC’ મુજબ, આ ઔદ્યોગિક સબસિડી માત્ર મદદ નથી, પરંતુ તે સ્પોર્ટ્સમાં લેવાતા ‘ડોપિંગ’ જેવી છે. ચીની કંપનીઓ પોતાની કોઈ ખાસ કુશળતા કે ઈનોવેશનને કારણે નહીં, પરંતુ સરકાર દ્વારા મળતી બેફામ આર્થિક સહાયને કારણે વૈશ્વિક હરીફોને પછાડી રહી છે, જે આખા ગ્લોબલ ટ્રેડના પાયાને હચમચાવી રહ્યું છે.
સબસિડીનો આંકડો જે ખતરાની ઘંટડી વગાડે છે
૨૦૨૪માં વૈશ્વિક ઔદ્યોગિક સબસિડી ૧૦૮ બિલિયન ડોલર સુધી પહોંચી છે, જે ૨૦૦૯ના સંકટકાળ પછીનું સૌથી ઊંચું સ્તર છે. આ વખતે તફાવત એ છે કે કંપનીઓની આવક ઘટી નથી, છતાં સબસિડીનો હિસ્સો રેવન્યુના ૧.૩ ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. સરકારો હવે સબસિડીને માત્ર આર્થિક મદદ તરીકે નહીં, પરંતુ એક ‘રણનીતિક હથિયાર’ તરીકે વાપરી રહી છે. ચીની કંપનીઓને તેમના પ્રતિસ્પર્ધીઓ કરતા ૩ થી ૮ ગણી વધુ સરકારી મદદ મળે છે. ડેવિડ રિકાર્ડોનો ‘કમ્પેરેટિવ એડવાન્ટેજ’નો સિદ્ધાંત કહે છે કે જે દેશ જે વસ્તુ સસ્તામાં બનાવી શકે, તેણે તે બનાવવી જોઈએ. પરંતુ, જ્યારે ઉત્પાદન ખર્ચનો ૧૦% હિસ્સો સરકાર ચૂકવતી હોય, ત્યારે તે ‘પ્રોડક્ટિવિટી’ નથી, પણ ‘પબ્લિક ફંડનો દુરુપયોગ’ છે. OECD ના આંકડા ચોંકાવનારા છે: છેલ્લા બે દાયકામાં ચીની કંપનીઓની વૈશ્વિક માર્કેટમાં પ્રગતિનો ૬૦ ટકા હિસ્સો ઈનોવેશન સાથે નહીં, પણ સરકારી આર્થિક હસ્તક્ષેપ સાથે સીધો જોડાયેલો છે.
બેંકિંગ સિસ્ટમનો છૂપો ખેલ
સબસિડીનો આ ખેલ માત્ર સરકારી ચેકબુક સુધી મર્યાદિત નથી. આમાં સૌથી મોટું હથિયાર છે ‘બિલો-માર્કેટ બોરોઈંગ્સ’ (BMBs). જ્યારે સરકારી બેંકો ખોટમાં ચાલતી સ્ટીલ કે અન્ય ઉદ્યોગોને જે રેટ પર લોન આપે છે, તે તેમના અસલી ક્રેડિટ રિસ્ક સાથે મેચ થતો નથી. આ વ્યાજનો તફાવત એક એવી ‘છૂપી સબસિડી’ છે જે કોઈ બજેટના ચોપડે દેખાતી નથી, પરંતુ તે આખી બેંકિંગ સિસ્ટમ દ્વારા પરોક્ષ રીતે ટ્રાન્સફર થાય છે. ચીનનું ફાઈનાન્શિયલ સ્ટ્રક્ચર આ મિકેનિઝમને અત્યંત જટિલ અને પારદર્શિતા વિનાનું બનાવે છે. આના કારણે સાચી કિંમતોનું સિગ્નલ બગડી ગયું છે. સાચો હરીફ જે પોતાની કાર્યક્ષમતાથી માલ બનાવી રહ્યો છે, તે સરકારની લોન પર જીવતા પ્રતિસ્પર્ધી સામે ટકી શકતો નથી, કારણ કે અહીં સ્પર્ધા માર્કેટમાં નહીં, પણ ફાઈનાન્શિયલ રિસોર્સના જોર પર થઈ રહી છે.
સોલર પેનલનું ઉદાહરણ: કેવી રીતે ચીને એક આખા માર્કેટને ડૂબાડી દીધું
સોલર પેનલ ઉદ્યોગ આ સબસિડીના ખેલનું સૌથી મોટું ભોગ બનનાર ઉદાહરણ છે. ૨૦૦૫માં OECD દેશો વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં ૮૦ ટકા હિસ્સો ધરાવતા હતા, જે આજે ઘટીને ચીન પાસે ૯૦ ટકા થઈ ગયો છે. ચીની સરકારે આ ઉદ્યોગને એટલી સબસિડી આપી કે પ્રોડક્શન ક્ષમતા માંગ કરતા બમણી થઈ ગઈ. પરિણામે, કિંમતો એટલી નીચે આવી ગઈ કે બાકીના દેશોના મેન્યુફેક્ચરર્સ માર્કેટમાંથી બહાર ફેંકાઈ ગયા. આને ‘પ્રિડેટરી પ્રાઈસિંગ’ કહેવાય છે. જ્યારે કોઈ પ્રાઈવેટ કંપની આ કરે તો તે ગુનો છે, પણ જ્યારે કોઈ સરકાર કરે છે, ત્યારે તેને રોકવા માટે કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય કોર્ટ કે રેગ્યુલેટર નથી. દુનિયા હવે ક્લીન એનર્જી માટે એક જ દેશ પર નિર્ભર બની ગઈ છે—આ ‘કમ્પેરેટિવ એડવાન્ટેજ’ નથી, પણ ‘સ્ટ્રક્ચરલ ડિપેન્ડન્સી’ છે.
ભારતની ભૂલ: શું આપણે પણ તે જ ભૂલનું અનુકરણ કરીશું?
ભારતની ‘પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઈન્સન્ટિવ’ (PLI) સ્કીમની જરૂરિયાત સમજાય તેવી છે, પરંતુ આપણે એ વાતનું ધ્યાન રાખવું પડશે કે આપણે ચીની મોડેલની ખરાબ આદતોની કોપી ન કરીએ. જો ભારત પણ અંધાધૂંધ સબસિડીના રસ્તે ચાલશે, તો તે ચીની જાળમાં ફસાવા જેવું થશે. આપણે લક્ષણને ઈલાજ સમજવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ. ભારતીય ઉદ્યોગોને ટેકો આપવો જરૂરી છે, પરંતુ તે સબસિડી પારદર્શક અને મેઝરેબલ હોવી જોઈએ. જો આપણે ચીનનો મેન્યુફેક્ચરિંગ વિકલ્પ બનવા માંગતા હોઈએ, તો આપણે નિયમોના આધારે સ્પર્ધા કરવી પડશે, ન કે સબસિડીના જોરે.
પારદર્શિતાનો અભાવ: વૈશ્વિક વેપાર માટે સૌથી મોટો પડકાર
WTO ની નોટિફિકેશન સિસ્ટમ આજે મૃતપ્રાય થઈ ગઈ છે. ૧૯૯૫માં ૨૩ ટકા દેશો પોતાની સબસિડી છુપાવતા હતા, જે હવે વધીને ૭૦ ટકા થઈ ગઈ છે. જ્યારે નિયમો જ છુપાયેલા હોય, ત્યારે વેપારના નિર્ણયો અને ટેરિફ કેવી રીતે નક્કી કરી શકાય? ભારતે હવે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર સબસિડી ટ્રાન્સપરન્સી માટે એક કઠોર વલણ અપનાવવું પડશે. ફર્ટિલાઈઝર જેવા સેક્ટરમાં, જ્યાં ભારતની આયાત નિર્ભરતા વધુ છે, ત્યાં ચીન અને રશિયાની સરકારી કંપનીઓ ગ્લોબલ કિંમતોને તોડી રહી છે. ભારતે પોતાની સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપમાં આ વાતને મુખ્ય શરત બનાવવી પડશે.
સાચી કોમ્પિટિટિવ ઈકોનોમી કે ડિપેન્ડન્સી?
ભારત પાસે હવે બે વિકલ્પો છે: એક એવો રસ્તો જે ભારતને ચીની આર્થિક દખલગીરીની સામે સુરક્ષિત રાખે અને સખત નિયમો સાથે પોતાની ક્ષમતા વિકસાવે, અથવા બીજો રસ્તો જ્યાં આપણે પણ સબસિડીના જંગલમાં ખોવાઈ જઈએ. સાચી કોમ્પિટિટિવ ઈકોનોમી હંમેશા ઉત્પાદકતા અને ઈનોવેશન પર ટકેલી હોય છે, ન કે સરકારના પૈસા પર. સોલર પેનલનું ઉદાહરણ આપણી સામે છે, જે ચેતવણી આપે છે કે એકવાર તમે સબસિડીની જાળમાં ફસાયા, પછી બહાર નીકળવું લગભગ અશક્ય છે. ભારત માટે આ એક અગ્નિપરીક્ષા છે કે તે પોતાની ઇન્ડસ્ટ્રીને કેવી રીતે તૈયાર કરે છે, શું તે નકલી સબસિડીના સહારે જીવશે કે આત્મનિર્ભર ઈનોવેશન દ્વારા વૈશ્વિક નેતા બનશે?
આ પણ વાંચો:
