Jairam Ramesh: ગ્રેટ નિકોબાર ટાપુ પર ગલાથિયા બે (Galathea Bay) ખાતે પ્રસ્તાવિત આંતરરાષ્ટ્રીય કન્ટેનર ટ્રાન્સશિપમેન્ટ પોર્ટ પ્રોજેક્ટ ફરી એકવાર વિવાદના વંટોળમાં છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા જયરામ રમેશે કેન્દ્રીય મંત્રી સર્બાનંદ સોનોવાલને પત્ર લખીને આ પ્રોજેક્ટના દૂરગામી પરિણામો અને તેની આર્થિક વ્યવહારુતા સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. રમેશનો આ પત્ર માત્ર એક સામાન્ય પત્ર નથી, પરંતુ સરકારની તે ‘વિકાસવાદી’ જીદ સામેનો અવાજ છે, જે પર્યાવરણને કચડીને આગળ વધવા માંગે છે. ગલાથિયા બે ખાતેનો આ પ્રોજેક્ટ આંદામાન સમુદ્રની નાજુક ઇકોસિસ્ટમને કાયમી ધોરણે નષ્ટ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જયરામ રમેશ જેવા પર્યાવરણના મુદ્દાઓ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા નેતાઓ માટે આ ટાપુનો વિનાશ એ માત્ર ભૌગોલિક નુકસાન નથી, પરંતુ ભારતના કુદરતી ધરોહર પરનો એક મોટો હુમલો છે.
સરકારી દસ્તાવેજોમાં જ પ્રોજેક્ટની નિષ્ફળતાની કબૂલાત?
જયરામ રમેશે પત્રમાં જે ખુલાસો કર્યો છે તે ચોંકાવનારો છે. નાણા મંત્રાલયની પબ્લિક પ્રાઇવેટ પાર્ટનરશિપ એપ્રાઇઝલ કમિટી (PPPAC) ની બેઠકોમાં ખુદ બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલયે સ્વીકાર્યું છે કે આ પ્રોજેક્ટમાં જોખમોનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે છે. સૌ પ્રથમ તો, ગ્રીનફિલ્ડ પોર્ટ એટલે કે શૂન્યમાંથી બંદર બનાવવું એ અત્યંત ખર્ચાળ છે અને બીજું, આસપાસના કોલંબો, સિંગાપોર અને મલેશિયાના પોર્ટ ક્લાંગ જેવા સ્થાપિત અને મજબૂત ટ્રાન્સશિપમેન્ટ કેન્દ્રો પાસેથી ટ્રાફિક ખેંચી લાવવો એ લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું છે. સરકાર પોતે જાણે છે કે આ પ્રોજેક્ટ આર્થિક રીતે ટકી શકશે નહીં અને પર્યાવરણીય વિનાશ તો નિશ્ચિત છે, તેમ છતાં શા માટે આ પ્રોજેક્ટને આટલી ઉતાવળમાં આગળ ધપાવવામાં આવી રહ્યો છે? આ સવાલ જનતાના પૈસાના વ્યય અને પર્યાવરણીય ગુના તરફ સ્પષ્ટ ઈશારો કરે છે.
A transshipment port on Galathea Bay is at the heart of the Great Nicobar Island Project that will have devastating ecological impacts. Here is my letter to the Union Minister of Ports, Shipping, and Waterways on the port that may well become part of the gigantic Modani empire pic.twitter.com/KjVLYTHraS
— Jairam Ramesh (@Jairam_Ramesh) June 22, 2026
શું આ પ્રોજેક્ટ પણ કોઈ ખાસ મિત્ર ઉદ્યોગપતિને સોંપાશે?
જયરામ રમેશે સ્પષ્ટ રીતે પૂછ્યું છે કે પ્રોજેક્ટના સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હીકલ (SPV) માં ૫૫ ટકા હિસ્સો ભારતીય સંસ્થાનો હોવો જોઈએ તેવી શરતોનું શું થયું? શું સરકાર ૧૦૦ ટકા ખાનગી માલિકીને મંજૂરી આપવાની ફિરાકમાં છે? અહીં સૌથી મોટો ડર એ છે કે એરપોર્ટના ખાનગીકરણની જેમ, સરકાર તમામ બંદરો અને ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ટર્મિનલ્સનું કેન્દ્રીકરણ કોઈ એકાદ ‘પસંદગીના’ ખાનગી ઓપરેટરના હાથમાં તો નથી આપી રહી ને? જ્યારે સરકારી પ્રોજેક્ટ્સ ખાનગી હાથોમાં જાય છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે જનતાના હિતો ગૌણ થઈ જાય છે અને નફો જ પ્રાથમિકતા બની જાય છે. રમેશની આ શંકા વ્યાજબી છે, કારણ કે અત્યાર સુધીની સરકારની નીતિઓ ‘મિત્ર-મૂડીવાદ’ને પ્રોત્સાહન આપતી રહી છે. દેશની વ્યૂહાત્મક અસ્કયામતો પર એકાધિકાર ઊભો કરવાના પ્રયાસો લોકશાહી માટે ક્યારેય સારા સંકેત નથી.
PPPAC દ્વારા VGF સહાયની માંગણી ફગાવી દેવામાં આવી હોવા છતાં, મંત્રાલય હવે કઈ રીતે આ પ્રોજેક્ટને આર્થિક રીતે સક્ષમ બનાવશે? જો આ પ્રોજેક્ટ ખાનગી કંપનીઓ માટે આર્થિક રીતે વ્યવહારુ નથી, તો પછી શું સરકાર તેના બજેટમાંથી છૂપી રીતે સહાય કરશે? વાયેબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF) એ જાહેર જનતાના ટેક્સના પૈસા છે, જેનો ઉપયોગ એવા પ્રોજેક્ટ્સ માટે થાય છે જે અન્યથા આર્થિક નફાકારકતામાં પાછળ પડે છે. જો સરકાર આ પ્રોજેક્ટને આર્થિક ટેકો આપવા માટે મજબૂર હોય, તો તેનો સ્પષ્ટ અર્થ છે કે આ પ્રોજેક્ટ મૂળભૂત રીતે જ ખોટમાં જનારો છે. સવાલ એ છે કે આટલા મોટા જોખમવાળા પ્રોજેક્ટમાં ટેક્સદાતાઓના પૈસાનું રોકાણ કરીને કોને ફાયદો કરાવવાની તૈયારીઓ થઈ રહી છે? સરકારની આ પારદર્શિતાનો અભાવ જ વિપક્ષ અને પર્યાવરણ પ્રેમીઓ માટે ચિંતાનો વિષય છે.
વ્યૂહાત્મક વિકાસ કે પર્યાવરણીય આત્મહત્યા?
મોદી સરકાર માટે આ પ્રોજેક્ટ એક ‘વ્યૂહાત્મક પહેલ’ છે, જે દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં ભારતનો દબદબો વધારશે. પરંતુ આ વ્યૂહરચનાની કિંમત શું છે? ૧૬,૬૧૦ હેક્ટર જમીન પર નવું નગર, ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ અને કન્ટેનર ટર્મિનલ – આ બધું જ એવી જગ્યાએ બની રહ્યું છે જ્યાં અત્યારે કુદરતનું અદભુત સામ્રાજ્ય છે. જે ટાપુ પર આદિવાસી સમુદાયો અને દુર્લભ વનસ્પતિઓ છે, ત્યાં કોંક્રીટના જંગલો ઉભા કરવા એ કોઈ વિકાસ નથી, પણ પર્યાવરણીય આત્મહત્યા છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નામે સરકારે અગાઉ પણ અનેક પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કર્યા છે, જેમાં પર્યાવરણીય નિયમોને નેવે મૂકવામાં આવ્યા છે. ગ્રેટ નિકોબારના કિસ્સામાં, સરકાર વિકાસ અને સુરક્ષાની આડમાં દેશની કુદરતી મૂડીને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી રહી છે.
વિરોધનો સૂર
રાહુલ ગાંધી સહિતના વિપક્ષના નેતાઓએ વારંવાર આ પ્રોજેક્ટના વિનાશક પાસાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો છે. સમગ્ર પ્રોજેક્ટની ડિઝાઇન જ એવી રીતે તૈયાર કરાઈ છે કે જેમાં પર્યાવરણના રક્ષણ કરતાં મૂડીવાદી હિતો વધારે દેખાય છે. ટેન્ડર બહાર પાડવાની પ્રક્રિયા અને તેની સમયરેખા અંગે જયરામ રમેશ દ્વારા માંગવામાં આવેલી માહિતી સરકાર માટે એક પરીક્ષા છે. શું સરકાર આ બાબતો પર જવાબ આપશે કે પછી હંમેશની જેમ વિરોધના અવાજોને ‘વિકાસ વિરોધી’ ગણાવીને દબાવી દેશે? લઘુત્તમ ૫૫ ટકા માલિકીના નિયમો પર સરકારની મૌનતા પણ ઘણા સવાલો ઊભા કરે છે. લદ્દાખથી લઈને ગ્રેટ નિકોબાર સુધી, સરકારની દરેક નીતિ પર હવે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો છે. સામાન્ય નાગરિકો માટે હવે સમય આવી ગયો છે કે તેઓ સમજે કે શું આ ખરેખર દેશનો વિકાસ છે, કે પછી કુદરતને વેચીને કોઈની તિજોરી ભરવાનો ખેલ?
આ પણ વાંચો:
