Telangana SBI Land Dispute: તેલંગાણાના પાટનગર હૈદરાબાદમાં આ સમયે એક એવી લડાઈ ચાલી રહી છે જે વહીવટી અને નાણાકીય જગતના પાયા હચમચાવી શકે તેમ છે. એક તરફ રાજ્ય સરકાર છે જે આક્રમક રીતે પોતાની જમીનો ‘મોનેટાઈઝ’ કરવા માંગે છે, તો બીજી તરફ દેશની સૌથી મોટી સરકારી બેંક, સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (SBI) છે. રાયદુર્ગમાં આવેલી ૫.૦૯ એકર જમીનનો વિવાદ માત્ર જમીનના ટુકડા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સત્તાના અભિમાન અને સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા વચ્ચેના સંઘર્ષનું પ્રતીક બની ગયો છે. ૨૦૧૦માં જ્યારે આ જમીન સબસિડીના દરે બેંકને હેડક્વાર્ટર બનાવવા માટે આપવામાં આવી હતી, ત્યારે કોણે વિચાર્યું હશે કે ૧૫ વર્ષ પછી આ જમીન સરકાર અને બેંક વચ્ચેના ખાઈ સમાન વિવાદનું કારણ બનશે? ૧ જૂનના રોજ TGIIC દ્વારા આ જમીનની હરાજી કરી નાખવી અને બદલામાં ૨૦૪ કરોડ પ્રતિ એકરના ભાવ મેળવવાની સરકારી ઉતાવળ દર્શાવે છે કે સરકાર કદાચ બજેટની તંગીને દૂર કરવા માટે કોઈ પણ હદ સુધી જવા તૈયાર છે, પછી ભલે તેનાથી દેશની સૌથી જૂની બેંક સાથેના દાયકાઓ જૂના સંબંધો તૂટી જાય.
ટકરાવની રાજનીતિ
સરકારની દલીલ છે કે SBI નિર્ધારિત સમયમાં પોતાનું કોર્પોરેટ હેડક્વાર્ટર બનાવવામાં નિષ્ફળ રહી, તેથી આ જમીન પાછી લેવાનો તેમને હક છે. બીજી બાજુ, બેંકનું કહેવું છે કે રાજ્યના ભાગલા, મર્જર અને કોવિડ જેવી મહામારીઓને કારણે આ કામમાં વિલંબ થયો. પરંતુ આ તર્ક-વિતર્કના પડદા પાછળ એક ભયાનક સત્ય છુપાયેલું છે. સરકારે SBI ને રસ્તા પર લાવવા માટે જે રીતે ‘સેલરી એકાઉન્ટ હટાવી લેવાની’ ધમકી આપી છે, તે લોકશાહીમાં સરકારનું કેટલું નીચું સ્તર હોઈ શકે તે દર્શાવે છે. એક રાજ્ય સરકાર જ્યારે દેશની નેશનલ બેંક સાથે આવું વલણ અપનાવે, ત્યારે તેની સીધી અસર રાજ્યના હજારો નાના-મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSME) પર પડવાનું નક્કી છે. ક્રેડિટ ફ્લો અટકવો કે ટ્રાન્ઝેક્શનમાં વિલંબ થવો એ સામાન્ય નાગરિકો અને નાના વેપારીઓ માટે આર્થિક સંકટ નોતરી શકે છે, છતાં સરકાર સત્તાના નશામાં આ જોખમોને ગણકારતી નથી.
ઉદ્યોગ જગતની ચિંતા અને વધતો જતો અવિશ્વાસ
CII, એસોચેમ અને FTCCI જેવી સંસ્થાઓ આ વિવાદને લઈને ભારે ચિંતામાં છે. તેમનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે હૈદરાબાદ જે પોતાની પારદર્શક જમીન અને ઈન્ડસ્ટ્રી પોલિસી માટે ‘બેસ્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ડેસ્ટિનેશન’ ગણાતું હતું, તે આજે આ પ્રકારના સરકારી દબાણ અને હાઈ-હેન્ડેડનેસ (High-handedness) ને કારણે બદનામ થઈ રહ્યું છે. HYDRAA જેવી એજન્સીઓ અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ નિયમોમાં થતા વારંવારના ફેરફારોને કારણે પહેલાથી જ રોકાણકારોના મનમાં શંકા છે. આ વિવાદમાં સરકાર અને બેંક બંને પોતાની પ્રતિષ્ઠાને દાવ પર લગાવી રહ્યા છે, પરંતુ કિંમત તો આખરે તેલંગાણાના સામાન્ય વેપારી અને જનતાએ જ ચૂકવવી પડશે. જો સરકાર આ રીતે જ પોતાની મરજી ચલાવતી રહેશે, તો તે દિવસ દૂર નથી જ્યારે મોટા કોર્પોરેટ્સ અન્ય રાજ્યો તરફ પલાયન કરી જશે. આત્મનિર્ભર ભારતની વાતો વચ્ચે રાજ્ય સરકારોનું આ અસંગત વલણ દેશના અર્થતંત્ર માટે અત્યંત ઘાતક છે.
સત્તાનો ખેલ અને આક્ષેપોનું રાજકારણ
આ આખો મામલો હવે સંપૂર્ણપણે રાજકીય રંગ પકડી ચૂક્યો છે. જ્યાં એક તરફ કોંગ્રેસ સરકાર SBI પર ‘વર્ષોથી BRS ના ઇશારે કામ કરવાનો’ આરોપ લગાવી રહી છે, તો બીજી તરફ ભાજપ આને ‘સરકારી દબાણ અને બેંકને ઝુકાવવાની કોશિશ’ ગણાવી રહી છે. શું આ જમીનનો વિવાદ માત્ર જમીન માટે છે કે પછી રાજકીય બદલાની ભાવના? જ્યારે દેશના સૌથી મોટા બેંકરને કોર્ટના દરવાજા ખખડાવવા પડે અને તે પણ સરકારી દબાણથી બચવા માટે, ત્યારે સિસ્ટમ પર સવાલો ઉઠે તે સ્વાભાવિક છે. હૈદરાબાદ હાઈકોર્ટમાં સ્ટે મળ્યા પછી પણ સરકાર જે રીતે અકળાયેલી છે, તે સૂચવે છે કે આ મામલો હજુ ઘણો ગરમાશે. મુખ્યમંત્રી રેવંત રેડ્ડી જ્યારે દિલ્હીમાં વડાપ્રધાન અને નાણામંત્રી સમક્ષ આ વાત ઉઠાવશે, ત્યારે શું આ માત્ર પ્રાદેશિક સમસ્યા રહેશે કે પછી કેન્દ્ર વિરુદ્ધ રાજ્યનો એક નવો જંગ બનશે?
ભૂલાયેલો ઈતિહાસ અને નિઝામના સમયથી ચાલતો સંબંધ
હૈદરાબાદ સ્ટેટ બેંકનો ઈતિહાસ ૧૯૪૧થી જોડાયેલો છે. જે બેંકે નિઝામના સમયમાં રાજ્યના અર્થતંત્રને સાચવ્યું હતું, આજે તેને જ તેલંગાણા સરકાર હડધૂત કરી રહી છે. દાયકાઓ જૂના આ સંબંધો, જેમાં રાજ્યના ૮૦ ટકા સરકારી કર્મચારીઓ અને તેમની પેન્શન સ્કીમ્સ જોડાયેલી છે, તેને એક ઝાટકે તોડી નાખવાની ધમકી આપવી એ કેટલું વાજબી છે? સ્ટેટ-લેવલ બેંકર્સ એસોસિએશન (SLBA) ના મધ્યસ્થીના તમામ પ્રયાસો અત્યાર સુધી નિષ્ફળ રહ્યા છે. કાયદાકીય લડાઈઓ તો લાંબી ચાલશે, પણ જે માનસિક અવિશ્વાસ આ ઘટનાએ પેદા કર્યો છે, તેને દૂર કરવો ખૂબ મુશ્કેલ છે. કોઈ પણ બેંક કે રોકાણકાર એવા વાતાવરણમાં કામ કરવા નથી માંગતા જ્યાં સવાર પડે અને સરકાર જમીન હડપવા માટે બુલડોઝર લઈને ઉભી રહી જાય.
વહીવટી તંત્ર કે સરમુખત્યારશાહી?
અંતે તો જમીન સરકારની હોય કે બેંકની, લોકશાહીમાં સંવાદ દ્વારા ઉકેલ લાવવો એ જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. પણ જ્યારે સરકારો જ ઉદ્ધત બની જાય અને સંસ્થાઓને પોતાની જાગીર ગણવા લાગે, ત્યારે જનતાનો વિશ્વાસ ડગમગી જાય છે. હૈદરાબાદના આ વિવાદે સાબિત કરી દીધું છે કે વિકાસના મોટા-મોટા દાવાઓ માત્ર કાગળ પર સારા લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં જમીની સ્તરે અરાજકતા અને અહંકારનો જ દબદબો છે. શું સરકાર SBI જેવી સંસ્થા પર દબાણ લાવીને ટૂંકા ગાળાના આર્થિક લાભ મેળવી શકશે? કદાચ હા. પરંતુ જે છબી તેલંગાણાએ વર્ષોની મહેનતથી બનાવી છે, તેનું જે નુકસાન થશે તે ભરપાઈ કરવા માટે દાયકાઓ લાગી જશે. હજુ પણ સમય છે કે સરકાર પોતાના આક્રમક વલણને બદલે રચનાત્મક માર્ગ અપનાવે, નહીં તો આ રાયદુર્ગની જમીનનો વિવાદ સરકાર માટે જ રાજકીય રાયતા જેવો સાબિત થશે.
આ પણ વાંચો:
