India Census 2027: ભારતમાં ‘જનગણના’ અથવા સેન્સસ એટલે માત્ર લોકોની સંખ્યા ગણવી એવું નથી, પરંતુ તે દેશના વિકાસનું બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા જાણી શકાય છે કે દેશમાં કેટલા લોકો પાસે ઘર, રોજગાર, પીવાનું પાણી અને રસોઈ ગેસ જેવી પાયાની સુવિધાઓ છે. આ ડેટાના આધારે જ સરકારો ભાવિ કલ્યાણકારી યોજનાઓનું આયોજન કરે છે. જોકે, વર્તમાન સમયમાં આ પ્રક્રિયા જ નાગરિકોમાં આશંકાઓ પેદા કરી રહી છે. સેન્સસ, એનપીઆર (NPR) અને એનઆરસી (NRC) જેવી કવાયતોને એકબીજા સાથે જોડી દેવામાં આવતા સામાન્ય જનતામાં ભયનો માહોલ છે. ગરીબ વર્ગ ડરી રહ્યો છે કે જો તેઓ પોતાની સાચી માહિતી આપશે, તો ક્યાંક તેમના રાશન કાર્ડ કે અન્ય સરકારી સુવિધાઓ છીનવાઈ ન જાય.
ડિજિટલ સેન્સસ અને ટેકનિકલ અવરોધોની રિયાલિટી
વર્ષ 2027માં ભારત પ્રથમ વખત સંપૂર્ણ ડિજિટલ સેન્સસ અનુભવશે, જ્યાં નાગરિકો ઘરે બેસીને ઓનલાઈન ફોર્મ ભરી શકશે. જોકે, આ પ્રક્રિયા ઘણી જટિલ છે. 16 ભાષાઓમાં ફોર્મ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, પ્રારંભિક તબક્કે અંગ્રેજી કે હિન્દીમાં જ જટિલ કેપ્ચા ક્લિયર કરવાના રહે છે. જે દેશમાં ડિજિટલ સાક્ષરતાનો અભાવ હોય, ત્યાં મોબાઈલ ફોન, ઇન્ટરનેટ અને ઓટીપી (OTP) જેવી બાબતો સામાન્ય માણસ માટે મુશ્કેલ છે. આ ઉપરાંત, સરકારી એપમાં રહેલી ખામીઓ (ગ્લિચિસ) અને કાગળની ફાઈલો સાથેનું ડુપ્લિકેટ કામ સિસ્ટમની બિનકાર્યક્ષમતા છતી કરે છે. ડિજિટલ ઇન્ડિયાના દાવાઓ વચ્ચે પણ કાગળની ફાઈલને જ અસલી પ્રમાણ માનવાની માનસિકતા બદલાઈ નથી.
શિક્ષકો પર દબાણ અને વહીવટી નિષ્ફળતા
સેન્સસની આખી પ્રક્રિયામાં જે રીતે સરકારી શિક્ષકો અને ખાનગી શાળાના કર્મચારીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, તે ચિંતાજનક છે. શિક્ષકોને વારંવાર ચૂંટણી ડ્યુટી અને વોટર લિસ્ટિંગ કામમાં વ્યસ્ત રાખવામાં આવતા વર્ગખંડનું શિક્ષણ પાછળ રહી ગયું છે. દિલ્હી જેવા શહેરોમાં ગેસ્ટ ટીચર્સને જોબ જવાની ધમકી આપીને આ કામમાં ધકેલવામાં આવે છે. જ્યારે એક શિક્ષક પર જ આટલું માનસિક દબાણ હોય, ત્યારે તેઓ ડેટા એકત્રીકરણની કામગીરી કેટલી ચોકસાઈથી કરી શકશે તે મોટો પ્રશ્ન છે. સેન્સસ માટે અલગથી રિક્રૂટમેન્ટ કરવાને બદલે હાલના શૈક્ષણિક માળખાને ખોરવવું એ વિકાસના રસ્તે એક મોટો અવરોધ છે.
રાજકીય એજન્ડા અને સામાજિક વિભાજનનો ભય
સેન્સસમાં જાતિ આધારિત ડેટા એકત્રિત કરવો મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ જો તેનો ઉપયોગ એનપીઆરની જેમ રાજકીય હેતુઓ માટે થાય તો તેના ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં અગાઉની પ્રક્રિયાઓમાં લાખો લોકોના નામ ડિલીટ થવાથી મહિલાઓ અને લઘુમતી વર્ગને સીધી અસર પડી છે. એનપીઆરમાં નામ કપાઈ જવાને કારણે પાસપોર્ટ રિન્યુઅલ અટકવા કે અગ્નિવીર જેવી સરકારી નોકરીઓ ગુમાવવી પડે, તેવી ઘટનાઓ લોકોના વિશ્વાસને ડગમગાવી રહી છે. ડીલિમિટેશનની પ્રક્રિયામાં દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યોને પોતાની બેઠકો ઘટવાની જે ચિંતા છે, તે દેશના રાજકીય સંતુલન માટે ગંભીર સંકેત છે.
વેલ્ફેર સ્ટેટનો બદલાતો ચહેરો: ‘અધિકાર’ વિરુદ્ધ ‘લાભાર્થી’
1950 થી 1970 સુધી ભારત એક ‘વેલ્ફેર સ્ટેટ’ તરીકે ઉભરી રહ્યું હતું, જ્યાં શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્ય જેવી પાયાની જરૂરિયાતોને અધિકાર માનવામાં આવતો હતો. પરંતુ હવે આ મોડલ બદલાઈ રહ્યું છે. આજે સ્કૂલ અને હોસ્પિટલના બદલે ચૂંટણીના સમયે સીધી ‘કેશ ટ્રાન્સફર’ પર વધુ ધ્યાન આપવામાં આવે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પ્રક્રિયા નાગરિકોને તેમના હકોથી વંચિત રાખીને માત્ર ‘લાભાર્થી’ બનાવી રહી છે. અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીનો રિપોર્ટ સ્પષ્ટ કરે છે કે પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરવાને બદલે રેવડી કલ્ચરે દેશના સામાજિક સુરક્ષાના માળખાને નબળું પાડ્યું છે.
કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચેના આર્થિક સંઘર્ષો
છેલ્લા એક દશકમાં કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યોને મળતા ફંડમાં ઘટાડો કરીને સેસ અને સરચાર્જ દ્વારા પોતાની આવક વધારી છે. પરિણામે, રાજ્યોની ફિસ્કલ ઓટોનોમી જોખમમાં મુકાઈ છે. આંકડા દર્શાવે છે કે સામાજિક સેવાઓ પર કેન્દ્ર સરકાર કરતા રાજ્ય સરકારો આઠ ગણો વધારે ખર્ચ કરી રહી છે. કેશ ટ્રાન્સફર સ્કીમ્સ માટે રાજ્યો તેમના હેલ્થ બજેટના ભોગે નાણાં ફાળવી રહ્યા છે, જે ભવિષ્યમાં શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્ય જેવી પ્રાથમિક સેવાઓની ગુણવત્તા ઘટાડશે. આ સ્થિતિ દેશના ફિસ્કલ ફેડરલિઝમ માટે મોટો ખતરો છે.
ઇનકવોલિટી અને પાછળ રહી જતું ભારત
ભારત આજે પોતાની જીડીપીનો માત્ર 4% હિસ્સો સામાજિક સુરક્ષા પાછળ અને 2% સ્વાસ્થ્ય પાછળ ખર્ચે છે, જે વિશ્વના અન્ય ઘણા વિકાસશીલ દેશોની સરખામણીમાં ઘણું ઓછું છે. શિક્ષણ, કુપોષણ અને ગરીબી જેવી સમસ્યાઓ યથાવત છે. આજે પ્રશ્ન એ નથી કે આપણે પાકિસ્તાન કે નેપાળ કરતા કેટલા આગળ છીએ, પ્રશ્ન એ છે કે શું ભારત તેના નાગરિકોને ગરિમાપૂર્ણ જીવન આપી રહ્યું છે? લોકશાહીમાં માત્ર વોટ આપવો પૂરતો નથી; નાગરિકની સુરક્ષા, તેની ઓળખ અને તેનું ભવિષ્ય જ્યારે જોખમમાં હોય, ત્યારે માત્ર ઇલેક્શનના મુદ્દાઓ કે કેશ ટ્રાન્સફરથી દેશનો સર્વાંગી વિકાસ શક્ય નથી. સિસ્ટમની સામે સવાલ પૂછવા એ દરેક જાગૃત નાગરિકની જવાબદારી છે.
આ પણ વાંચો:
