Manual Scavenging Deaths India: તાજેતરમાં દિલ્હીના મુંડકા ઈન્ડસ્ટ્રીયલ એરિયામાં સીવર અને સેપ્ટિક ટેન્કની સફાઈ દરમિયાન ત્રણ દલિત મજૂરોએ પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો, જેણે દેશના અંતરાત્માને ફરી એકવાર હચમચાવી દીધો છે. આ ઘટના બાદ સફાઈ કર્મચારી આંદોલનના સંયોજક બેજવાડા વિલ્સને સરકારની સંવેદનહીનતા સામે આકરા પ્રહાર કર્યા છે. વિલ્સનના જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લા છ મહિનામાં દેશભરમાં 90થી વધુ લોકોના મોત સીવર સફાઈ દરમિયાન થયા છે. વડાપ્રધાન અને સરકાર દ્વારા આ સંવેદનશીલ મુદ્દા પર મૌન સેવવામાં આવવું એ લોકશાહી માટે મોટો પ્રશ્ન છે. માત્ર વળતર આપીને મોતની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ જવાની સરકારની નીતિને તેમણે નકારી કાઢી છે.
સરકારનો ઈવેન્ટ-આધારિત અભિગમ અને વાસ્તવિકતા
બેજવાડા વિલ્સને સરકાર પર આરોપ લગાવતા કહ્યું કે, વર્તમાન શાસન ‘સ્વચ્છ ભારત’ જેવા કાર્યક્રમોને માત્ર મોટા ઈવેન્ટ્સ કે એડવર્ટાઈઝમેન્ટ સુધી મર્યાદિત રાખે છે. તેમના મતે, વડાપ્રધાન અને સરકાર ટોયલેટ્સ બનાવવા પર વધુ ધ્યાન આપે છે, પરંતુ તે ટોયલેટ્સને સાફ કરવાની વ્યવસ્થા કેવી રીતે થશે અને તેનાથી કોના જીવ જોખમમાં મુકાશે, તે અંગે તેઓ ગંભીર નથી. સરકારની આ ઈચ્છાશક્તિનો અભાવ છે; તેઓ મુદ્દાઓને સમજવા માંગતા નથી, માત્ર હોર્ડિંગ્સ અને ઈવેન્ટ્સ દ્વારા કામ પૂર્ણ થયાનું દેખાડવા માંગે છે. નાગરિકોની પ્રાથમિક સમસ્યાઓ અને સરકારના આયોજન વચ્ચે મોટો ડિસ્કનેક્ટ પેદા થયો છે.
મશીન કે મજબૂરી? ‘નમસ્તે’ સ્કીમ પર સવાલો
સફાઈ કર્મચારીઓના ઉત્થાન માટે લાવવામાં આવેલી ‘નમસ્તે’ જેવી સરકારી યોજનાઓની ટીકા કરતા વિલ્સને કહ્યું કે, સરકાર મશીન ખરીદવાની જવાબદારી પણ ગરીબ સફાઈ કર્મચારીઓ પર નાખી રહી છે. આ તર્ક હાસ્યાસ્પદ છે કે જે ડ્રેઇન્સ અને સેનિટેશન સરકારની જવાબદારી છે, તે સાફ કરવા માટે મજૂરે લોન લઈને મશીન ખરીદવું? તેમણે પૂછ્યું કે શું સરકારી ઓફિસના ક્લાર્ક કે અધિકારીઓને પોતાના કામ માટે કમ્પ્યુટર કે સાધનો લોન લઈને ખરીદવા પડે છે? સફાઈ કર્મચારીઓને સતત ગુલામીની માનસિકતામાં રાખવા અને તેમની જ્ઞાતિને કારણે તેમને આ જોખમી કામમાં ધકેલી દેવા એ આઝાદ ભારતનું કડવું સત્ય છે.
જ્ઞાતિ આધારિત વ્યવસાય અને સામાજિક કલંક
બંધારણના અમલીકરણના આટલા વર્ષો પછી પણ સફાઈ કામ માત્ર એક જ જ્ઞાતિ (દલિત કમ્યુનિટી) દ્વારા કરવામાં આવે છે, તે સ્પષ્ટ ભેદભાવ સૂચવે છે. વિલ્સને ભારપૂર્વક કહ્યું કે, જ્ઞાતિ વગર આ દેશની વ્યવસ્થા ચાલતી નથી, અને સેનિટેશન એ જ્ઞાતિ આધારિત પેશા છે. સરકાર જ્ઞાતિને નથી માનતી તેમ કહેવું એ માત્ર ડોળ છે. સામાજિક ન્યાય માટે સફાઈ કર્મચારીઓના સંતાનોને આ કામમાંથી બહાર કાઢવા માટે સરકારે વિશેષ ડ્રાઈવ ચલાવવી જોઈએ. જ્યાં સુધી આ સમાજને ગટરના કામમાંથી મુક્તિ નહીં મળે ત્યાં સુધી ભારતની આઝાદી અધૂરી છે.
ડેથ ઈન્ડેક્સ: સરકારનો ખોટો ડેટા અને જીવની કિંમત
વિલ્સને સરકારના આંકડાઓને ‘ડેટાનો ખેલ’ ગણાવતા તેને ઠુકરાવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે, સરકાર પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે ખોટો ડેટા આપે છે. આ આંકડા નથી, પણ માનવીય જીવ છે. મુંડકા જેવી ઘટનામાં જો સરકાર વળતર આપીને મામલો રફેદફે કરી દે, તો તેનાથી જીવ બચશે નહીં. દરેક મોત પાછળ એક આખું પરિવાર હોય છે જે વર્ષો સુધી તકલીફ સહન કરે છે. સરકાર પાસે આ મોતોને રોકવા માટે કોઈ સ્પષ્ટ યોજના નથી, અને જો છે તો તે માત્ર કાગળ પર છે. તેમણે માંગ કરી કે પાર્લામેન્ટમાં આ મુદ્દે સ્પેશિયલ સેશન બોલાવવામાં આવે.
લોકતંત્રમાં અવાજની જગ્યા અને સરકારની ચૂપ્પી
વિલ્સને ચિંતા વ્યક્ત કરી કે દેશમાં લોકતંત્રમાં સરકાર સામે સવાલ ઉઠાવવાની જગ્યા શૂન્ય થતી જાય છે. જ્યારે નાગરિકો પોતાના અધિકાર માટે કે પોતાના જીવ બચાવવા માટે અવાજ ઉઠાવે છે, ત્યારે સરકાર તેને શંકાની નજરે જુએ છે. વડાપ્રધાન અને અન્ય સત્તાધારી પક્ષો તરફથી આ ગંભીર મુદ્દે કોઈ નિવેદન ન આવવું એ દર્શાવે છે કે સરકાર માત્ર વોટ બેંકને જ મહત્વ આપે છે. તેમણે ચેતવણી આપી કે જો સરકાર જનતાના અવાજને સાંભળશે નહીં, તો લોકોનો ગુસ્સો જ સરકાર બદલવાનું કારણ બનશે. આ સ્થિતિ લોકતંત્ર માટે અત્યંત જોખમી છે.
આંદોલન ચાલુ રહેશે
અંતે બેજવાડા વિલ્સને સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ આ લડાઈ છોડવાના નથી. તેઓ આંદોલનકારી છે અને સરકારને જવાબ આપવા માટે મજબૂર કરશે. તેમણે કહ્યું કે તેઓ નવા તબક્કામાં આંદોલન લઈ જશે અને જ્યાં સુધી સરકાર તરફથી આ પ્રથા બંધ કરવા અને કર્મચારીઓના જીવ બચાવવા અંગે સ્પષ્ટ નિવેદન નહીં આવે, ત્યાં સુધી સંઘર્ષ ચાલુ રહેશે. 15 ઓગસ્ટના તિરંગા લહેરાવતા પહેલા, સરકારને સફાઈ કર્મચારીઓની આઝાદી અને સુરક્ષા વિશે ગંભીર વિચારણા કરવાની જરૂર છે. સફાઈ કામદારોના જીવની કિંમત ચૂંટણીના આંકડાઓ કરતા અનેક ગણી વધારે છે, અને આ સત્ય સરકારને સ્વીકારવું જ પડશે.
આ પણ વાંચો:
